Friday, December 13, 2019

कुमारी मैत्री विश्वास आठवणी


आपल्या सगळ्यांच्याच आयुष्यात असं वळण येतं की जेव्हा आपल्याला आपले ते अवखळ दिवस... आपली जुनी निखळ मैत्री आठवते... मात्र त्या आठवणी देखील मनातल्या मानत आळवायला आपल्याला वेळ नसतो. प्रत्येकाच्या आयुष्यातल्या त्या खास वळणाबद्दल काहीसं या कवितेतून लिहायचा प्रयत्न केला आहे....

कुमारी मैत्री विश्वास आठवणी


एकदा एका वळणावर जुनी मैत्री भेटली
आठवणी घेउन थांब ना... ऐक ना... हट्ट धरून बसली

ऑफिसची वेळ; नव-याचा डबा...
पोरांची शाळा; बॉसचा चेहरा..
आठवलं क्षणात सारं; अन् पाठ केली तिच्याकड़े...
थोड़ी हिरमुसली-थोड़ीशी फुगली...
निघून गेली दुसरीकडे...
जाणवलं तिचं हिरामुसण फुगणं...
पण वेळ नव्हता मला... मनात होत ऑफिसला वेळेत पोहोचणं!

संध्याकाळी परत ट्रेनच्या डब्यात दिसली..
ओळख दाखवू की नको... या कनफ्युजनमधे होती;
मी हसले... तशी ती पण हसली...
पटकन् जवळ येउन कुशीत शिरली!

'कळतं ग मला तुझ्या असण्याचं महत्व...
सुटत नाही पण हे संसाराच देण'
तिला मिठीत घेउन मी मनातचं म्हंटलं;
स्टेशन आलं म्हणून स्वतःला आवरलं.

ती हसली ... समजूतदार आहे पट्ठी
तिच हो ती...
कुमारी मैत्री विश्वास आठवणी!


Friday, December 6, 2019

तो (गूढ कथा) (भाग 2 शेवटचा)


तो (भाग २)

काकु पडल्या पडल्या विचार करत होत्या,'अशोकचlचं बिचाऱ्याचं कसं होत असेल? नोकरी सांभाळून आजारी बायकोला देखील जपतो आहे. त्यात त्याच्यासाठी हे नवीन आणि थोडं आड बाजुचं गाव. या दोघांना तर शहराची सवय. मी म्हंटल देखील त्याला एकदा की इथे अशा आड गावी बदली का घेतलीस? तुम्ही शहरात राहाणारी मुलं इथे कसं व्हायचं तुमचं? तर म्हणाला संध्याला समुद्र आवडतो. मुंबईला देखील त्याचं घर जुन्या वाडीत पण समुद्राच्या जवळ होतं. तो तिला आणि त्यांच्या लेकीला रोज न्यायचा म्हणे समुद्रावर. पण मग ते तसं झालं आणि संध्या पार गप होऊन गेली. तिने म्हणे घरातून बाहेर पडणंच बंद करून टाकलं. अशोकच्या आईशी देखील तिच चांगलं पटायचं. त्यामुळे ही अशी गप्प झालेली त्यांनाच बघवल नाही आणि त्याच म्हणल्या तू बदली मागून घे. जागा बदलली की संध्या जुन्या आठवणी विसरेल. अशोकने जेव्हा बदलीचा विषय काढला तेव्हा संध्याने ते मान्य केलं; मात्र एकाच अटीवर की तिला समुद्रापासून लांब जायचं नव्हतं. तिची अट त्याने मान्य केली आणि म्हणूनच या शांत गावात अशोकने बदली करून घेतली होती. पण दैव तरी कस असतं आपल्या घरातला झोपाळा त्या बिचाऱ्या संध्याच्या परत जुन्या दुखऱ्या आठवणी जागवतो.' विचार करता करता काकूंना झोप लागली.

सगळ काम आवरून काशी 'निघते' म्हणून सांगायला काकूंच्या खोलीत गेली. पण त्यांना झोप लागलेली बघून तशीच हलक्या पावलांनी बाहेर आली. तिने खोलीचं दार ओढून घेतलं आणि ती तिच्या घरी जायला निघाली. बाहेर ओट्यावर झोपाळ्याजवळून पुढे जाताना तिच लक्ष सहजच अशोकच्या घराच्या दिशेने गेलं. खिडकीचा पडदा वाऱ्याने फडफडत होता. 'पडद्याच्या मागे कोणीतरी उभं आहे की काय?' काशीच्या मनात विचार आला. पण तिला थांबायला वेळ नव्हता. त्यामुळे मनातला विचार झटकून देऊन ती भराभर पावलं उचलून तिच्या घराकडे निघाली.

अलीकडे अशोक जोशी काका आणि काकूंना टाळायला लागला होता. कधीही भेटलं की ती दोघं संध्याची चौकशी करायची. अशोकच्या होणाऱ्या ओढाताणीबद्दल हळहळ व्यक्त करायची. त्यांच्या हळहळीच्या मागची त्यांची प्रामाणिक काळजी त्याला कळायची. पण तो तरी काय करणार होता? काका-काकूंनी कितीही आग्रह केला तरी अजूनही तो संध्याला त्यांच्या घरी घेऊन गेला नव्हता. खरं तर ते त्याच्या हातात नव्हतं. अर्थात त्याने तस काका काकूंना सांगितलं होतं आणि त्या दोघांना पटलं देखील होतं. पण तरीही त्यांच्या डोळ्यातले ते 'बिच्चारा अशोक' भाव बघायला त्याला आवडत नव्हतं.

मात्र एक दिवस अशोकला ऑफिसमधून यायला बराच वेळ झाला. त्यादिवशी अंधार झाला तरी त्याच्या घरातला एकही दिवा लागलेला नव्हता. काकूंनी ही गोष्ट काकांच्या लक्षात आणून दिली. दोघांनाही काळजी वाटायला लागली संध्याची. काकूंच्या डोळ्यात तर पाणी आलं. त्या काकांना म्हणल्या,"आपली मनु त्या संध्या एवढीच असेल ना हो? जर मनु अडचणीत असती किंवा तिच्या बाबतीत असं काही झालं असत तर आपण असंच 'आपला काय संबंध;' असा विचार करून स्वस्थ बसलो असतो का?" काकूंच्या बोलण्याने काका देखील अस्वस्थ झाले आणि म्हणाले, "उगाच संध्याकाळच्या वेळी अस अशुभ बोलू नका तुम्ही. आपली मनु छान मजेत आहे तिच्या सासरी." तशी काकांजवळ जात आवाज चढवून काकू म्हणल्या,"उगाच विषयला बगल देऊ नका. एकतर त्या अशोकला फोन करा नाहीतर ही मी चालले त्याच्या घरी. त्या संध्याने दार उघडलं नाही तर कोणाला तरी बोलावून तोडून घेईन... समजलं? हे तुमच्यासारखं स्वस्थ बसून काय घडतं आहे ते पाहाणं आता मला असह्य होतं आहे." काकूंचा तो अवतार बघून काका जागेवरून उठले आणि म्हणाले,"बरं, तुम्ही उगाच रागावू नका. मी बघतो जाऊन काय झालं आहे ते."

अस म्हणून काका अशोकच्या घराच्या दिशेने निघाले. काकू देखील त्यांच्या मागून हातात टोर्च घेऊन निघाल्या. काकांनी घराजवळ येऊन गेट जोरात उघडलं. त्याचा मोठा आवाज झाला. त्या आवाजाने काकू दचकल्या. काकांना तसंही कमी ऐकायला यायचं. त्यामुळे ते शांत होते. दोघेही क्षण-दोन क्षण गेट जवळ थांबले. घरात काही हालचाल होते आहे का याचा अंदाज घेत. पण घरात काहीच हालचाल जाणवली नाही. म्हणून मग दोघेही आवारात शिरले आणि घराच्या दिशेने गेले. व्हरंड्यातला दिवा चालू होता. पण आत घरात कोणतीही जाग जाणवत नव्हती. काकांनी एकदा काकूंकडे बघितलं आणि दाराची बेल वाजवली. बेल वाजली नाही. पण ते काकांच्या लक्षात आल नाही. काकूंच्या मात्र आलं. त्यामुळे त्यांनी काकांना म्हंटल,"अहो! बेल वाजत नाही वाटतं. वीज गेली असेल का?" त्यावर काका मोठ्याने हसले आणि म्हणाले,"अग वीज नसती तर हा व्हरंड्यातला दिवा कसा लागला असता? तू म्हणजे ना काहीही बोलतेस. त्या संध्याने दाराची बेल बंद करून ठेवली असेल. कोणी वाजावालीच तर तिला त्रास नको म्हणून." काकूंना ते पटलं. "मग आता काय करायचं?" त्यांनी नकळून काकांना विचारलं. काका म्हणाले."हाक मारून बघू आपण तिला. आजवर तिने आपल्याला टाळलं आहे. आपणही कधी तिने भेटावं असा आग्रह नाही धरलेला. पण आज अजून अशोक आलेला नाही आणि तिने दिवा देखील लावलेला नाही. त्यामुळे आपण आता जर तिला हाक मारली तर ती ते समजू शकेल." काकूंना देखील ते पटलं आणि त्या संध्याला हाका मारायला लागल्या. मात्र घरातून काही उत्तर येत नव्हतं. आता काकूंना काळजी वाटायला लागली. त्या काकांना म्हणल्या,"तुम्ही इथेच उभे राहा. तिने दार उघडलं आणि कोणी दिसलं नाही तर ती गोंधळेल. मी घराला चक्कर मारून येते." अस म्हणून काकांना काही बोलायचा अवधी न देता हातातली टोर्च लावून त्या व्हरांड्यातून खाली उतरल्या.

काकूंनी घरला फेरी मारायला सुरवात केली आणि त्याच बरोबर संध्याला हाका मारायचा सपाटा लावला. त्या मागच्या दाराकडे आल्या आणि अचानक समोरून अशोकला धावत येताना बघून त्या दचकल्या. अशोक त्यांच्या जवळ आला आणि ओठांवर बोट ठेवत म्हणाला,"काकू ओरडू नका... ओरडू नका..." आणि काकूंना काही कळायच्या आत त्यांना जवळ जवळ ओढतच पुढच्या दाराशी घेऊन आला. काका पुढच्या दाराशी पायरीवर बसले होते. काकांना असं बसलेलं बघून काकू पुरत्या गोंधळल्या. त्यांनी प्रश्नार्थक नजरेने अशोककडे बघितलं. अशोक अगदी हलक्या आवाजात काकूंना म्हणाला,"काकू त्या घटनेला आजच वर्ष झालं हो. म्हणून तर मी आज जाणारच नव्हतो. पण ऑफिसमधून फोन आला की एक खूप महत्वाच काम आहे. म्हणून मी गेलो. लवकर येणार होतो माझ्या संध्या राणीजवळ. पण कामाच्या रगाड्यात किती वाजले त्याचं भानच राहिलं नाही." त्याच बोलण ऐकून काकू चुकचुकल्या आणि म्हणल्या,"वाटलचं मला घरात एकही दिवा लागलेला नाही म्हंटल्यावर. संध्या अस्वस्थ असेल. बरं दार उघड बघू. मी येते तुझ्याबरोबर आत. ती बिचारी एकटी बसली आहे अंधारात. तिला आधाराची गरज आहे." असं म्हणून त्या व्हरांड्याच्या पायऱ्या चढायला लागल्या. त्याबरोबर त्यांना अडवत अशोक म्हणाला,"काकू तुम्ही नका येऊ आत. आता मी आलोय. मी सांभाळीन तिला." काकूंना त्याने हे असं अडवलेलं नाही आवडलं. त्याचा हात सारत त्या म्हणल्या,"अशोक, माझी लेक अनु देखील साधारण तुझ्या संध्याच्याच वयाची आहे. जर अनुला काही त्रास झाला तर मी तिला अस एकटं सोडीन का?" त्यावर निकराने काकूंना अडवत अशोक म्हणाला,"काकू, मी तुमची काळजी समजू शकतो. पण तरीही तुम्ही नका येऊ आत्ता. कृपा करून जा तुम्ही दोघे इथून. आत्ता मला आणि माझ्या बायकोला एकट रहायचं आहे."

त्याने स्पष्ट शब्दात जायला सांगितलेलं एकून काकूंना अपमानापेक्षा देखील खूप वाईट वाटलं. त्यांच्या मते संध्या देखील एक स्त्री होती. आणि काकूंना तिच्या मनाची घालमेल कळत होती. त्यांना हे कळत नव्हतं की अशोकला कोणत्या शब्दात समजवाव की आत्ता त्या मुलीला एका स्त्रीच्या आधाराची गरज जास्त असेल. त्यांनी परत काहीतरी बोलायला तोंड उघडलं पण तेवढ्यात काका उभे राहिले आणि त्यांनी काकूंचा हात धरला. काकूंनी काकांकडे आश्चर्याने बघितलं. तशी डोळ्यानेच समजूत घालून काका काकूंना घेऊन सावकाश चालत अशोकच्या घराच्या आवारातून बाहेर पडले.

काकांनी आपल्या घरी येऊन झोपाळ्यावर बसले आणि मग काकूंचा हात सोडला. काकू अजूनही अस्वस्थ होत्या. त्यांनी वळून अशोकच्या घराकडे बघितलं. संपूर्ण घरातले दिवे लागलेले होते. हळुवार आवाजात कोणतं तरी गाणं देखील लागलं होतं. त्यांनी नजर बारीक करून बघितलं तर त्यांच्या घराच्या बाजूच्या खिडकीत कोणीतरी उभं होतं असा त्यांना भास झाला. मात्र काही एक न बोलता त्या त्यांच्या घरात गेल्या.

काकू काहीही बोलत नव्हत्या. त्यांनी देवासमोर दिवा लावला आणि मनोमन त्याच्याकडे हात जोडून संध्याची खुशाली मागितली. मग त्या स्वयंपाकाला लागलेल्या काकांनी बघितलं आणि ते शांतपणे झोपाळ्यावर झोके घेत बसले. त्यांनी एकदाही अशोकच्या घराकडे वळून बघितलं नव्हतं.

काकू शांत वाटत असल्या तरी त्या मनातून मात्र अस्वस्थ होत्या. अशोक ज्या प्रकारे त्यांना घरात जाण्यासाठी अडवत होता त्यावरून आता त्यांच्या मनात एका शंकेने जागा घेतली होती. 'कदाचित् संध्याला हा अशोकच अडवत असेल आपल्याला भेटण्यापासून. तिला मारत असेल का तो? पण मग तिच्याबद्दल बोलताना किती हळवा होतो तो. नक्की काय प्रकार आहे हा?' काकूंच्या मनातले प्रश्नांच आवर्तन संपतच नव्हतं.

काकूंनी स्वयंपाक उरकला आणि जेवायची पानं घेऊन त्या काकांना बोलवायला बाहेर आल्या. काका अजूनही झोपाळ्यावर बसून हलके हलके झोके घेत होते. मात्र त्यांचे डोळे मिटलेले होते. ते ताठ बसले होते आणि त्यांनी हाताची घडी घातली होती. काका काहीतरी खोल विचार करत आहेत हे काकूंच्या लक्षात आलं. खरं तर काकांना त्यांच्या तंद्रीतून जागं करायचं काकूंच्या जीवावर आलं होतं. पण जेवायची वेळ झाली होती. त्यामुळे काकूंनी मऊ आवाजात काकांना साद घातली. "अहो!" काकांनी डोळे उघडून काकूंकडे बघितलं. "जेवायची वेळ झाली आहे. येताय ना?" काकूंनी काकांना विचारलं. काकांचा चेहेरा गंभीर दिसत होता. त्यांनी होकारार्थी मान हलवली आणि झोके घेण्याचे थांबवून ते उभे राहिले. काकांना उभं राहिलेलं बघून काकू आत जाण्यासाठी वळल्या. तशी काकांनी काकूंना हाक मारली. "होय ग! ऐक." काकूंनी वळून काकांकडे प्रश्नार्थक नजरेने बघितलं. "मी जरा जाऊन येतो. अगदी पंधरा मिनिटात आलोच. माझं ताट पालथ घालून ठेव." असं अचानक काका बाहेर जायला निघाल्याचं बघून काकू गोंधळल्या. त्या पुढे आल्या आणि म्हणल्या,"अहो आता कुठे जाता इतक्या अंधाराचं? माझ्या मनात देखील काही शंका उभ्या राहिल्या आहेत. बहुतेक हा अशोकच त्या संध्याला बाहेर पडू देत नाही किंवा कोणालाही भेटू देत नाही; असं मला वाटतं. पण आत्ता तुम्ही आणि मी काय करणार? आपण दोघेही म्हातारे आहोत. तुम्ही आता त्याच्याकडे जाल आणि तो जर अंगावर धावून आला तर काय कराल? बरं, या वेळेला कोणाची मदत मागायला जायचं तर त्यांना सगळं प्रकरण समजावून सांगाव लागेल. त्यात बराच वेळ जाईल आणि अजून रात्र चढेल. तेव्हा जे करायचं ते उद्या सकाळी करू. आजची एक रात्र जाऊ दे."
काकुंचं बोलणं ऐकून काका काकूंच्या जवळ आले आणि म्हणाले,"मी त्या अशोककडे जात नाही किंवा अजून कोणाकडे मदतीसाठी जात नाही. मला काहीतरी दुसरं सुचलं आहे. जमलं तर ते काम करून येतो. हा गेलो आणि हा आलो. तू माझी काळजी करू नकोस. आणि काहीही झालं तरी त्या घराकडे फिरकू नकोस. अशोक किंवा त्याची बायको कोणीतरी आपल्यावर लक्ष ठेऊन आहे. मी तिथून आल्यापासून इथेच झोपाळ्यावर बसलो आहे. त्यामुळे मला त्यांची नजर जाणवते आहे." असं म्हणून काका घरात जायला वळले. त्यांना घरात जाताना बघून मात्र काकू पुरत्या गोंधळून गेल्या. त्यांच्या नकळत त्यांची नजर एकवार अशोकच्या घराकडे गेलीच. त्यांना देखील जाणवलं की खिडकीच्या पडद्याआडून कोणीतरी त्यांच्याकडेच बघत होतं. काकू काहीश्या अस्वस्थ झाल्या आणि काकांच्या मागून घरात जात त्यांनी दार लावून घेतलं.

घरात येताच मात्र त्यांनी काकांना विचारलं,"अहो, तुम्ही तर म्हणालात की बाहेर जाऊन येता आहात. मग घरात का आलात? विचार बदललात की काय; ते लोकं आपल्यावर नजर ठेवून आहे हे बघून?" काकू आता थोड्या घाबरल्या होत्या. काकांनी बाहेर घालायच्या सपाता हातात घेतल्या आणि ते परस दाराकडे निघाले. काकू काही न कळून त्यांच्या मागे जायला लागल्या. काका मागे वळून म्हणाले,"हे बघ. मी मागच्या दारातून बाहेर पडतो आहे. त्या अशोकला कळायला नको म्हणून. तू माझी काळजी अजिबात करू नकोस. येताना कोणालातरी सोबत आणेन मी. एकटा येणार नाही. तू मात्र दार लावून घे आतून. अजून एक काम कर. थोड्या वेळाने स्वयंपाकघर सोडून बाकी सगळीकडचे दिवे मालवून टाक. आपण रोज झोपायला जाताना जसे मालावतो तसे. मघा जे झालं त्यामुळे आपण अस्वस्थ आहोत किंवा काहीतरी करणार आहोत याची त्यांना शंका देखील आली नाही पाहिजे. बरं येऊ?" काका हे असं सगळं गूढ का बोलत होते ते काकूंना कळेनासं झालं होतं. पण त्यांचा काकांवर विश्वास होता. त्यामुळे त्यांनी 'हो' म्हणून मान हलवली आणि काका मागच्या दाराने बाहेर पडताच त्यांनी दार घट्ट लावून घेतलं.

जेमतेम पाच मिनिटं झाली नसतील पण काकूंना आता खूपच अस्वस्थ वाटायला लागलं होतं. त्यांनी देवासमोर उदबत्ती लावली आणि मोठ्याने रामरक्षा म्हणायला सुरवात केली. आपलाच आवाज एकून त्यांना थोडा धीर आला. अजून थोडा वेळ गेला आणि त्यांना आठवलं की काकांनी सांगितलं होतं की घरातले सगळे दिवे मालवून टाक. म्हणून मग त्या उठल्या आणि बाहेरच्या खोलीकडे आल्या. दिवा मालवायच्या अगोदर नकळत त्या दरवाज्याच्या शेजारच्या खिडकीकडे आल्या आणि त्यांनी अशोकच्या घराकडे नजर टाकली. त्यांना वावग असं काही वाटलं नाही. घरात दिवे चालू होते. बाहेरच्या खोलीतला पंखा देखील चालू असलेला त्यांना दिसला. एक सुस्कारा सोडून त्या आत वळणार तेवढ्यात त्यांची नजर त्यांच्या घराच्या फाटकाकडे गेली आणि काकू कमालीच्या दचकल्या. फाटकाला धरून अशोक उभा होता. तो टक लावून काकूंकडेच बघत होता. काकूंची आणि अशोकची नजरा-नजर झाली मात्र विजेचा धक्का बसल्यासारखा अशोक दचकला. त्याची नजर क्षणभरासाठी काकूंवरुन ढळली. त्याबरोबर स्वतःला सावरत काकूंनी खिडकी लावून घेतली आणि रामरक्षा मोठ्याने म्हणत दिवा मालवून त्या देवासमोर जाऊन बसल्या. देवासमोर बसून देखील त्या सारख्या बाहेरच्या दाराचा कानोसा घेत होत्या. अशोक येऊन दार वाजवेल की काय ही भिती त्यांच्या मनात सारखी डोकावत होती. बराच वेळ झाला. पण अशोकने दार वाजवलं नाही. हळूहळू काकू देखील शांत झाल्या. आता त्या चातकासारखी काकांची वाट बघत होत्या. त्यांच्या मनात भीती दाटून आली होती आणि त्याचवेळी त्यांना काकांची काळजी वाटत होती.

असाच काही वेळ गेला आणि मागच्या दाराकडे कोणाचीतरी पावलं वाजल्याचं काकूंच्या लक्षात आलं. पण देवासामोरून उठून मागच्या दाराकडे जाण्याच धैर्य त्यांना होत नव्हतं. काही क्षणातच त्यांना काकांनी हलक्या आवाजात मारलेली हाक ऐकू आली. "होय ग! झोपलीस का? मी आलोय. दार उघड बघू मागंचं." काकांचा आवाज ऐकताच काकूंच्या अंगात शंभर हत्तींचं बळ आलं. त्या त्यांच्या वयाला शोभणार नाही अशा चपळतेने उठल्या आणि त्यांनी मागचं दार उघडलं. दारात काका आणि भानू शेट उभे होते. काकूंनी दार उघडताच काका भानू शेटना म्हणाले,"या शेटजी. जेवूनच जा आता. आम्ही जेवायला बसणार आहोत." काकांचा आवाज अगदीच सौम्य आणि साधा होता. त्यात अजिबात ताण नव्हता. मात्र ते फारच हळू बोलत होते. काकांचा मोकळा आवाज एकून काकूंना एकदम मोकळ मोकळं वाटलं. काकूंनी शेटजींकडे हसून बघितलं आणि आत येण्याची खूण केली. त्यावर हसत हसत शेटजी तशाच हळू आवाजात म्हणाले,"काका, उद्या येतोच आहे मी. तुम्ही जेवून आराम करा आता. काकू येतो मी. काळजी करू नका. सगळ ठीक होईल." असं म्हणून शेटजी आले तसेच मागच्या दारातूनच निघून गेले.

काका घरात आले आणि हात पाय धुवून जेवायला बसले. काकूंनी त्याचं पान वाढलं. मात्र त्यांनी स्वतःच पान घेतलं नव्हतं; ते पाहून काकांनी विचरलं,"का ग? तुझ पान घे की वाढून." काकू म्हणल्या,"नको. इच्छा नाही मला." त्यावर काकांनी हलकेच त्यांच्या खांद्यावर थोपटलं. त्याबरोबर काकूंच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले. काकांनी त्यांना थोडावेळ रडू दिलं. भर ओसरल्यावर काकूंनी आपणहून अशोकला फाटकाजवळ बघितलेलं काकांना सांगितलं. त्यावर गंभीर होत काका म्हणाले,"बरं. मला वाटलंच होतं तो आपला अंदाज घ्यायला येईल. तू त्याला काही बोलली नाहीस ना?" काकूंनी नकारार्थी मान हलवली आणि म्हणल्या,"त्याची नजर ढळताच मला कुठून तरी बळ आलं आणि मी मागे फिरले आणि खोलीचा दिवा मालवून देवासमोर येऊन बसले. काकांनी समाधानाने मान हलवली. मग त्यांनी आग्रहपूर्वक काकूंना देखील जेवायला लावलं. काका कुठे गेले होते ते काकूंना समजून घ्यायचं होतं. पण आता त्यांच्या मनाला अजून ताण सहन झाला नसता; याची त्यांना पूर्ण कल्पना होती. त्यामुळे उद्या सकाळी काय ते विचारू असा विचार करून काकूंनी स्वयंपाकघरातली आवरा-आवर केली आणि त्या आतल्या खोलीत जाऊन काकांच्या शेजारी आडव्या झाल्या.

काकूंना पाहाटेच नेहेमीप्रमाणे जाग आली. सवयीने त्या बाहेरच्या खोलीत आल्या आणि मुख्य दरवाजा उघडायला गेल्या. पण बंद असलेली खिडकी बघून त्यांना आदल्या रात्रीच्या सगळ्या घटना डोळ्यासमोर उभ्या राहिल्या आणि दार न उघडताच त्या तशाच उभ्या राहिल्या. काका देखील उठून काकूंच्या मागोमाग बाहेरच्या खोलीत आले होते. त्यांनी काकूंना दाराजवळच उभं राहिलेलं बघितलं आणि त्यांच्या जवळ जात त्यांनी दार उघडलं. काकूंना कळेना की कालच्या त्या प्रकारानंतर काका इतके निवांत कसे राहू शकतात? काका बाहेर जाऊन झोपाळ्यावर बसले होते. काकू देखील त्यांच्या मागोमाग बाहेर आल्या. आता मात्र इच्छा असूनही त्यांनी अशोकच्या घराकडे बघायचे टाळले. मात्र काकांच्या डोळ्यात थेट बघत त्यांनी काकांना विचारलं,"का हो? काल जे काही झालं त्यानंतर देखील तुम्ही इतके निवांत कसे? तुम्हाला वाटत नाही का आपण पोलिसांकडे गेलं पाहिजे?" त्यावर काकांनी शांत नजरेने काकूंकडे बघितलं आणि ते म्हणाले,"धीर धर. सगळ निट होईल. मात्र आता तू इथे उभं राहू नकोस. नेहेमीप्रमाणे कामाला लाग बघू." काकूंना काही केल्या काकांचं वागणं कळत नव्हतं. मात्र त्यांचा त्यांच्या नवऱ्यावर पूर्ण विश्वास होता. त्यामुळे अजून काही न बोलता त्या त्यांच्या रोजच्या कामाला लागल्या.

साधारण नऊ-साडे नऊचा सुमार असेल; काका अंघोळ उरकून नेहेमीप्रमाणे देवासमोर बसून पूजा करत होते. काकू त्यांना चंदन उगाळून देत होत्या. अचानक एक गाडी त्यांच्या दारासमोर थांबल्याचा आवाज आला. तो आवाज ऐकून कधी नव्हे ते काका पूजा अर्धवट टाकून बाहेर धावले. काकांच्या मागून काकूदेखील बाहेर आल्या. बाहेर दारात एक जीप उभी होती. त्यातून भानू शेट उतरले. त्यांच्या मागोमाग काकूंच्या वयाचीच एक बाई बाहेर आली. तिच्या सोबत अजूनही एक गृहस्थ होते. त्यांना बघून काका फाटकाकडे गेले. काकूंना हे काय चालू आहे ते कळेना. मात्र थोडसं बोलणं झालं आणि ते सगळेजण अशोकच्या घराच्या दिशेने चालायला लागले. मग मात्र न राहून काकू देखील त्यांच्या मागून अशोकच्या घराकडे गेल्या. सर्वात पुढे ते बाहेरून आलेले गृहस्थ होते. त्यांच्या मागे त्या अनोळखी महिला आणि मग शेटजी आणि काका-काकू.

त्या गृहस्थांनी पुढे होऊन अशोकच्या घराची बेल वाजवली. बेलचा आवाज बाहेरपर्यंत ऐकू आला. तो आवाज ऐकताच काकूंना कमालीचं आश्चर्य वाटलं. कारण आदल्या दिवशी संध्याकाळी जेव्हा त्या आणि काका आले होते आणि त्यांनी बेल वाजवली होती तेव्हा मात्र बेल वाजली नव्हती. काकू काहीतरी बोलणार होत्या. पण तेवढ्यात आतून दरवाजा उघडल्याचा आवाज आला आणि त्या गप झाल्या. दारात अशोक उभा होता. त्याने क्षणभर दारात उभ्या असलेल्या गृहस्थांकडे बघितलं आणि त्याची नजर मागे उभ्या असलेल्या त्या स्त्रीकडे गेली. त्यादोघांना पहाताच अशोकच्या कपाळावर असणाऱ्या आठ्यांचं जाळं नाहीसं झालं. बाकी सर्वांकडे दुर्लक्ष करत त्याने त्या स्त्रीचा हात हातात घेतला आणि म्हणाला,"आई, तू कधी आलीस? अगं, किती जोरात बेल वाजवलीस? संध्या अजून झोपली आहे गं. जाग येईल ना तिला." तो हे बोलतंच होता तेवढ्यात त्याची नजर शेटजी आणि त्यांच्या बरोबर उभ्या असलेल्या काका आणि काकूंकडे गेली. त्याबरोबर अशोकला आश्चर्य वाटलेलं दिसलं. तो शेटजीकडे वळून म्हणाला,"भानू शेटजी तुम्ही इकडे कोणीकडे सकाळीच? आणि काका-काकू तुम्ही देखील सकाळीच कसे आलात. बरं, ओळख करून देतो ही माझी आई. आई, हे जोशी काका आणि या जोशी काकू. मला आणि संध्याला अगदी घरच्या सारखं वागवतात हो. इतक्या वेळा त्यांनी आम्हाला जेवायला बोलावलं आहे." एवढ बोलून अशोक थांबला. काकूंना आश्चर्य वाटत होतं ते एकाच गोष्टीचं की काल संध्याकाळी घडलेल्या प्रसंगाची एकही खूण अशोकच्या चेहेऱ्यावर किंवा वागण्या-बोलण्यात दिसत नव्हती.

त्या सगळ्यांकडे एक कटाक्ष टाकून अशोक परत एकदा त्याच्या आईकडे वळला आणि म्हणाला,"बर, ते जाऊ दे. तू अशी अचानक कशी काय आलीस ते सांग बघू." अशोकच्या आईने त्याचा हात हातात घेतला आणि म्हणल्या,"सगळे प्रश्न इथे दारातच विचारणार आहेस का अशोक? मला आत नाही का येऊ देणार?" त्यावर अशोक एकदम अस्वस्थ झाला आणि म्हणाला,"अग, संध्या झोपली आहे आत. तिला रात्रभर झोप नव्हती ग. कालच वर्ष झालं ना त्या प्रसंगाला. त्यामुळे तिला स्वस्थ झोप नव्हती. आत्ता पहाटे डोळा लागला आहे तिचा." त्यावर त्याच्या हाताला थोपटत त्याची आई म्हणाली,"बरं, मग आपण हळू आवाजात बोलू. पण आत तर जाऊ या." अशोक त्यावर एकदम मागे होत म्हणाला,"तू एकटीच ये. या सगळ्यांना जायला सांग." तशी त्या अशोकच्या खांद्याला थोपटत म्हणल्या,"अशोक कोणीही आवाज करणार नाही याची खात्री मी देते. पण ते सगळेच आत येणार आहेत." अशोकच्या आईच्या आवाजात खंबीरपणा होता. त्यामुळे अशोक काही न बोलता मागे वळला आणि घरात शिरला. त्याच्या पाठोपाठ अशोकची आई, ते नवीन आलेले गृहस्थ, भानू शेटजी, काका आणि काकू सगळेच आत गेले आणि सोफ्यावर बसले. अशोकची नजर मात्र सारखी आतल्या खोलीकडे वाळत होती.

आत जाताच अशोकला त्याच्या आईने बरोबर आलेल्या गृहस्थांच्या सामोरं करून विचारलं,"अशोक, यांना तू ओळखतोस ना?" त्यांच्याकडे बघून न बघितल्यासारखं करत अशोक एकदम उठून उभा राहिला आणि म्हणाला,"मी जरा आत जाऊन संध्या जागी झाली आहे का बघून येतो." त्याने असं म्हणताच काकूंची उत्सुकता ताणली गेली. आता तरी आपण संध्याला बघू शकू या विचाराने त्या सावरून बसल्या. मात्र उभ्या राहिलेल्या अशोकला एका रिकाम्या खुर्चीमध्ये बसवत ते आलेले गृहस्थ म्हणाले,"अशोक, माझ्याकडे बघ बघू." अशोक मात्र त्यांच्याकडे बघायला तयार नव्हता. एखाद्या हट्टी मुलाप्रमाणे तो नजर खाली करून बसला होता. त्या गृहस्थांनी अशोकच्या दोन्ही खांद्याला धरलं आणि म्हणाले,"अशोक, संध्या आत नाही आहे." त्यांनी असं म्हणताक्षणी मात्र अशोक उफाळून उठला आणि त्यांना ढकलत तो आतल्या खोलीकडे धावला. धावताना तो ओरडत होता,"आई, तू माझी आई आहेस की वैरीण? का आणलस तू यांना इथे? संध्या आहे.... इथे आहे... या खोलीत ती झोपली आहे. जा तुम्ही सगळे जा इथून. मला आणि संध्याला जगू द्या."

अशोकच्या या अशा अचानक ओरडत धावण्यामुळे काका, काकू आणि भानू शेटजी गोंधळून गेले. अशोकची आई मात्र शांत होती. त्यांच्या बरोबर आलेले गृहस्थ चपळतेने पुढे झाले आणि त्यांनी अशोकला चटकन धरून खाली पाडले. कोणालाही कळायच्या अगोदरच त्यांनी अशोकला इंजेक्शन दिले. काही क्षण अशोकने धडपड केली. मग मात्र तो शांत झाला. त्याला झोप लागली होती. त्या गृहस्थांनी शेटजींच्या मदतीने अशोकला आतल्या खोलीत नेऊन झोपवले.

एकूण चाललेला प्रकार काका आणि काकूंच्या आकलनापलीकडचा होता. ते एका बाजूला बसून घडणाऱ्या घटना बघत होते फक्त. अशोक झोपला आहे याची खात्री झाल्यावर मात्र ते गृहस्थ बाहेर येऊन बसले. त्यांनी एक स्मित करून काकांकडे बघितलं आणि आल्यापासून पहिल्यांदाच बोलायला सुरवात केली.

"तुम्हीच न जोशी काका आणि काकू? तुमचे आभार मानायला आमच्याकडे शब्दच नाहीत. काल जर तुम्ही प्रसंगावधान राखून अशोकच्या आईला फोन केला नसतात तर आम्ही याच गैरसमजात असतो की अशोक बरा झाला आहे. तुम्ही अशोकच्या आईला फोन केलात आणि लगोलग त्यांनी मला फोन केला. त्यांनी मला जे सांगितलं त्यावरून माझ्या लगेच लक्षात आलं की अशोक अजूनही बरा झालेला नाही. म्हणून मग मी वेळ न दवडता अशोकच्या आईला घेऊन इथे यायला निघालो....."

ते बोलत असताना अचानक त्यांना अडवत काका म्हणाले,"अगोदर आम्हाला हे कळेल का की तुम्ही कोण आहात? मी अशोकच्या आईला फोन केला होता ते हे सांगायला की अशोकपासून संध्याला धोका आहे. त्यामुळे तुम्ही लवकरात लवकर या. पण मला वाटतं अशोकने अगोदरच संध्याला काहीतरी केलं आहे. कारण तुम्ही अशोकला आत झोपवून आला आहात; पण तुमच्या बरोबर संध्या बाहेर आलेली नाही. त्यामुळे तुम्ही इथे कसे पोहोचलात ते समजून घेण्याच्या अगोदर संध्या ठीक आहे की नाही ते बघणे आत्ता जास्त महत्वाचे आहे."

काकांचं बोलणं ऐकून ते गृहस्थ काहीसे हसले आणि मग गंभीर होत म्हणाले,"काका आणि काकू तुम्हाला हे एकून कदाचित् धक्का बसेल; पण संध्या इथेच काय पण या जगातच नाही आहे."

त्यांचं ते बोलणं एकून काकूंना खरच मोठ्ठा धक्का बसला. त्यांनी काकांचा हात घट्ट धरला. काका देखील अवाक झाले. त्यांनी प्रश्नार्थक नजरेने अशोकच्या आईकडे बघितलं. अशोकच्या आईचा चेहेरा दु:खाने पिळवटला होता. त्यांच्या डोळ्यात पाणी उभं राहिलं होतं. त्यांनी त्या गृहस्थांना थांबण्याची खूण केली आणि बोलायला सुरवात केली.

"जोशी काका आणि काकू, हे डॉक्टर शेटे. ते सायकॉलॉजिस्ट आहेत. मी तुम्हाला एकूणच सर्वकाही पहिल्यापासून सांगते... आमचा एक वाडा आहे मुंबईला गिरगावात आणि वाड्यात एक झोपाळा देखील आहे तुमच्या घरात आहे तसाच. अशोक माझा मुलगा. अशोकचे वडील त्याच्या लहानपणीच गेले होते. त्यामुळे मीच अशोकला वाढवले होते. अशोकची आणि संध्याची कॉलेजमध्ये ओळख झाली. संध्या मोठी गोड मुलगी होती. त्यामुळे मीच त्यांचे लग्न लावून दिले होते चार वर्षांपूर्वी. अशोक चांगली नोकरी करत होता. आमच चांगलं चाललं होतं. दोन वर्षांनी अशोक-संध्याला मुलगी झाली. खूप गोड होती आमची मृदुला. ती तीन एक महिन्यांची होती. एकदा दुपारी संध्या मृदुलाला घेऊन वाड्यातल्या झोपाळ्यावर बसली होती. ती हलकेच झोके घेत होती. कसं कोण जाणे पण अचानक तिच्या हातून मृदुला सटकली आणि खाली पडली. त्या एवढ्याश्या जीवाला ते पडणं सहन नाही झालं आणि आमची मृदुला तिथल्या तिथे गेली. संध्याने देखील झोपाळ्यावरून खाली उडी मारली. तिने मृदुलाला हातात घेतली. पण मृदुला हालचाल करत नव्हती. झालेल्या आवाजामुळे मी आतून बाहेर धावत आले. संध्याला मोठा धक्का बसला होता. ती एकदम दगड होऊन बसली होती. मी संध्या आणि मृदुला जवळ गेले. पण मृदुलाच्या बाबतीत काही करता येणार नाही हे माझ्या त्याक्षणीच लक्षात आल. मी संध्याला हलवत होते. पण ती एकदम स्थब्द बसली होती. पार घाबरून घेले होते मी. त्यामुळे अशोकला फोन करायला आत धावले. अशोकला कळवून मी बाहेर आले तर मला संध्या आणि मृदुला दोघीही कुठेच दिसेनात. तशी मी वाड्याच्या दरवाजाकडे धावले. तिथे मला कोणीतरी सांगितले की संध्याला हातात बाळाला घेऊन समुद्राकडे धावत जाताना त्यांनी बघितलं.

मी तशीच समुद्राच्या दिशेने धावले. पण खूप उशीर झाला होता. संध्या मृदुलाच्या कलेवराला कवटाळून समुद्रात शिरली होती. मी लगेच पोलिसांना कळवले. तोवर अशोक देखील तिथे पोहोचला होता. आम्ही खूप शोध केला संध्याचा समुद्रात. पण ती हाती लागली नाही. संध्याचे कलेवर दुसऱ्या दिवशी सकाळी किनाऱ्याला लागलेले आम्हाला मिळाले. आमच्या मृदुलाचा तर पत्ताच लागला नाही. पत्नी आणि मुलगी एका दिवसात गेल्याचा धक्का अशोक पचवू शकला नाही. काही दिवस तो एकदम बधीर होता. पण मग त्याने हे स्वीकारले की मृदुला गेली आहे. मात्र संध्या देखील गेली आहे हे मान्य करायला तो तयार होत नव्हता. हळूहळू तो फारच भ्रमिष्टासारखं वागायला लागला. त्यामुळे मी त्याला डॉक्टर शेटे यांच्याकडे घेऊन गेले. अशोकला त्यांची ट्रीटमेंट वर्षभर चालू होती. हळूहळू तो माणसात आला. त्यानंतर तो माझ्याशी निट बोलायचा.

डॉक्टरांनी मला सांगितलं होतं की अधून मधून मुद्दाम संध्याचा विषय काढून अशोकचे विचार मी समजून घ्यावेत. मात्र संध्याचा विषय काढला तर तो दुखावेल म्हणून मी कधीच तिच्याबाद्द्ल बोलत नव्हते. ही माझी मोठी चूक होती. कारण अशोकने त्याच्या मनात संध्याला जिवंत ठेवलं होतं. मात्र त्याने याची मला कल्पना देखील येऊ दिली नाही. काही महिन्यांपूर्वी त्याने ही नोकरी धरली. अशोक संध्याचा विषय सोडला तर एकदम नॉर्मल वागायचा-बोलायचा. त्यामुळे कोणालाही काहीही संशय आला नाही. त्या लोकांना देखील अशा छोट्या गावात येऊन कामाची सगळी जवाबदारी घेईल असा तरुण मुलगा हवा होता. त्यामुळे त्यांनी देखील बाकी कोणतीही चौकशी केली नाही. मात्र अशोकच्या मनातले खेळ त्याने या गावात आल्यावर प्रत्यक्षात उतरवले. त्याने इथे आल्याक्षाणापासून त्याच्या मनातल्या संध्याला परत जिवंत केलं. जणूकाही ती जिवंत आहे आणि त्याच्याबरोबर राहाते आहे अशा प्रकारे तो वागत होता. इथे त्याला कोणीच ओळखत नसल्याने त्याने जे सांगितलं ते तुम्हाला सर्वांनाच खरं वाटत गेलं. अर्थात हे मला जोशी काकांनी काल फोन केल्यानंतर लक्षात आलं. काकांनी मला काल घडलेला प्रसंग सांगितला आणि मला एकटीला अशोकला सांभाळणं अशक्य आहे हे माझ्या लक्षात आलं. त्यामुळे लगेच मी डॉक्टर शेटेंना फोन लावला आणि माझ्या विनंती वरून ते माझ्या बरोबर इथे यायला तयार झाले.

बाकी आम्ही इथे आल्यापासून जे काही घडलं आहे ते तुमच्या समोरच आहे. त्यामुळे आतापर्यंत तुमच्या लक्षात आलंच असेल सगळ." अशोकची आई बोलायची थांबली. तिचा गळा दाटून आला होता. जोशी काकुंचे डोळे देखील ओलावले. त्या उठून अशोकच्या आईजवळ गेल्या आणि त्यांचा हात हातात घेऊन त्यांना थोपटायला लागल्या. अशोकच्या आईने काकूंच्या खांद्यावर दमून डोकं टेकवलं आणि आपल्या अश्रूंना वाट करून दिली.

काकांचे डोळे देखील पाणावले होते. त्यांनी डोळे कोरडे केले आणि हळव्या आवाजात ते म्हणाले,"अशोकच्या आई, तुमचं दु:ख आम्ही समजू शकतो. मात्र मला तुम्हाला काहीतरी सांगायचं आहे. काल आम्ही जेव्हा इथे आलो आणि ज्या प्रकारे अशोक आमच्याशी वागला त्यावरून आम्हाला संशय आला की बहुतेक अशोकनेच संध्याला अडकवून ठेवलं आहे. मी एकदा अशोकला शेटजींच्या दुकानातून फोन करताना बघितलं होतं. त्यावेळी मी त्यांना विचारलं तेव्हा शेटजी म्हणाले होते की अशोक अनेकदा त्यांच्या दुकानात फोन करायला येतो. मला वाटलं की अशोक ज्यांना फोन करतो त्यांनाच जर त्याचे हे वागणं कळवलं तर कदाचित् संध्यावर होणारा अन्याय थांबवता येईल. मात्र आता जे सत्य पुढे आलं आहे ते ऐकून आम्हाला अशोकबद्दल खूप वाईट वाटतं आहे. पण मग आता तुम्ही नक्की काय करणार आहात डॉक्टर?"

डॉक्टर शेटे इतकावेळ काहीच बोलले नव्हते. त्यांनी एकदा अशोकच्या आईकडे बघितलं आणि ते म्हणाले,"आता मी अशोकला झोपेचं इंजेक्शन दिलं आहे. तो उठल्यानंतर कसा वागेल याची काहीही खात्री देता येत नाही. त्यामुळे अशोकला लवकरात लवकर इथून घेऊन जाणंच योग्य आहे." अशोकच्या आईने देखील मान हलवून मूक संमती दिली; आणि मग काही वेळातच अशोकची आई आणि डॉक्टर शेटे अशोकला घेऊन निघून गेले.

समाप्त

Friday, November 29, 2019

तो (गूढ कथा)(भाग १)



तो (भाग १)

'कधी सावरणार ही त्या धक्यातून कोण जाणे? जागा बदलली तर किमान जुन्या आठवणींपासून तिची सुटका होईल अस वाटल होत मला. पण इथेसुद्धा तो शेजारच्या जोशी काकूंच्या व्हरांड्याला झोपाळा बघितल्या पासून ही अजूनच गप्प झाली आहे. बरं, हिला कितीवेळा सांगितलं त्या बाजूच्या खिडकीकडे फिरकूसुद्धा नकोस. तर मी असताना नाही जात. पण मी नसलो की त्याच खिडकीत जाऊन बसलेली असते बहुतेक. काल जोशी काका भेटले होते ते म्हणाले,'संध्या खिडकीत दिसली म्हणून हिने हाक मारली; पण तिने उत्तर नाही दिलं.' मी म्हंटल, 'तिच लक्ष नसेल हो काका.' तर म्हणाले, 'अरे लक्ष होतं. आमच्या व्हरांड्यातल्या झोपाळ्याकडेच बघत होती ती बहुतेक. पण बाजूला उभ्या असलेल्या हिच्याकडे बघायला तयार नाही.' यावर मी काय बोलणार? 'हो का? बोलतो तिच्याशी.' अस उत्तर देऊन निघालो. तरी बरं त्यांना सगळं सांगितलं आहे मी अगोदरच. त्यामुळे ते देखील समजुतीने घेतात. फार प्रश्न नाही विचारत मला.' अस म्हणून अशोकने फोन ठेवला आणि घराकडे निघाला.

अशोकला पब्लिक बूथ मधून बाहेर पडताना जोशी काकांनी बघितलं होतं. पण ते त्याला सामोरे नाही गेले. कारण आदल्या दिवशी त्यांनी जेव्हा संध्याचा उल्लेख केला तेव्हा अशोकचा अस्वस्थ झालेला चेहेरा त्यांच्या नजरेतून सुटला नव्हता. उगाच कशाला त्याच्या दुखऱ्या मनाला अजून त्रास द्यायचा म्हणून तो जाईपर्यंत ते आडोशाला थांबले आणि मग किराण्याचं सामान घ्यायला दुकानात गेले. भानूशेटने जोशी काकांना बघून शेजारची खुर्ची पुढे केली. कारण काका सामान घ्यायला आले की थोडावेळ बसून भानूशेट बरोबर चहा घेत आणि थोड्या गप्पा मारून मगच निघत. काकांनी सामानाची यादी दिली ती नोकराच्या हातात देत शेटजी म्हणाले,"काय काका? कसे आहात?" खुर्चीवर बसत काका म्हणाले,"चालल आहे शेटजी. आम्ही काय म्हातारी खोडं. जोवर आहोत तोवर आहोत. बर एक सांगा... हा आत्ता इथून गेला तो मुलगा नेहेमी येतो का हो फोन करायला?" शेटजी हातातलं पेन खाली ठेवत म्हणाले,"कोण ते अशोक साहेब का? हो काका. इथूनच फोन करत असतात. दर एक दोन दिवसांनी मुंबईला फोन लावतात. अगदी थोडावेळ बोलतात आणि पैसे चुकते करून निघतात. का हो?" "काही नाही हो शेटजी. अहो, तो आमच्या शेजारच्या घरात राहायला आला आहे. तो आणि त्याची बायको." काकांच बोलण एकून शेटजीना आश्चर्य वाटलं. म्हणाले,"अरे बायको पण आहे का अशोक साहेबांना? कधी बोलले नाहीत. मला तर वाटत होत की बायकोलाच फोन करायला येतात इथे. वहिनी पण नाही आल्या कधी इथे माझ्या दुकानावर काही सामान घ्यायला." त्यावर मान हलवत काका म्हणाले,"बिचारा! नुकताच त्याच्या घरात वाईट प्रसंग होऊन गेला आहे. त्याचा धक्का त्याच्या बायकोने खूपच घेतला आहे; अस म्हणत होता तो. ती बाहेर कुठे पडतच नाही हो. हा एकटाच सगळ बघतो." काकांच्या मनात आलं उगाच आपण कशाला त्या अशोकच्या वैयक्तिक आयुष्यातल्या गोष्टी इतरांशी बोलायच्या. म्हणून मग त्यांनी विषय बदलला. थोड्या वेळाने चहा पिऊन आणि यादीप्रमाणे सामान घेऊन ते त्यांच्या घरी जायला निघाले.

"संध्या.... ए संध्या..... मी आलो आहे. कुठे आहेस तू?" अशोकने किल्लीने दार उघडून घरात शिरताच संध्याला हळुवार आवाजात हाक मारली. अशोक डायनींग टेबलाजवळ गेला. टेबलावर थंडगार झालेला चहाचा कप तसाच होता. अशोकला वाटले त्याच्या हाकेमुळे संध्या तंद्रीतून जागी झाली. तिला बघून तो हसला आणि तिच्या जवळ बसत त्याने तिला बाजूला बसायची खुण केली. संध्या त्याच्या बाजूला बसली. अजूनही तिचा चेहेरा थंड भावनारहित होता. त्याने तिचा हात हातात घेतला आणि म्हणाला,"कशी आहेस ग बाबू? काय केलस दिवसभर? आज मला फारच उशीर झाला का?" संध्या त्याच्या कोणत्याही प्रश्नाला उत्तर न देता जमिनीकडे नजर खिळवून बसली होती. अशोकच्या मनात तुटल्यासारखं झाल.लं पण तरीही तो बोलत होता,"अग, मी निघतच होतो पण बॉसने अगदी निघताना एक रिपोर्ट मागितला. तसा तयारच होता; त्यामुळे प्रिंटआउट घेऊन त्याला दिली आणि निघालो. तरी उशीर व्हायचा तो झालाच." संध्या ऐकत होती की नव्हती हे देखील अशोकला कळत नव्हतं. तिच्याकडे बघत तो तसाच बसला. पण मग थोड्यावेळाने उठून म्हणाला,"चल मी चहा करतो. तू घेतेस का थोडासा?" तो उभा राहिला आणि संध्याने त्याच्याकडे नजर उचलून बघितलं. क्षणभर तिच्या डोळ्यात हरवलेले भाव तसेच राहिले; अस अशोकला वाटलं. तिच्या डोळ्यातली मूक सम्मती बघून अशोक हसला आणि म्हणाला,"बस तू. मी फ्रेश होतो आणि चहा घेऊन येतो दोघांचा." अस म्हणून आतल्या खोलीकडे वळला.

अशोक हात-पाय धुवून आत स्वयंपाकघरात गेला. त्याने दोघांसाठी चहा बनवला आणि संध्याला हाक मारली. त्याची हाक एकूण संध्या आत टेबलाजवळ येऊन बसली. तिचा अगोदरचा थंड झालेला चहाचा कप एका बाजूला करत अशोकने ताजा गरम चहा तिच्यासमोर ठेवला. काही न बोलता दोघांनी चहा घेतला. चहा आटपला तसा अशोक संध्याला म्हणाला,"अजून तसा अंधार नाही ग पडला. चल न जरा पाय मोकळे करून येऊ." संध्याने नकारार्थी मान हलवली; त्यावर अशोक तिचा हात हातात घेत म्हणाला,"अग राणी चल ना थोडा वेळ. फार कुठे नाही, जवळच जाऊ. ते शेजारचे जोशी काका आत्ता भेटले होते. ते विचारत होते तुझ्याबद्दल. चल न. तुझी ओळख करून देतो त्यांच्याशी आणि जोशी काकूंशी. आपण येऊन इतके दिवस झाले पण तू कोणालाही भेटलेली नाहीस. आज बाहेर पड जरा. नंतर हव तर फक्त खिचडी टाक. तशीही मला फारशी भूक नाही." अशोकला इतर कोणत्याही गोष्टीपेक्षा संध्याने घराबाहेर पडायला हवे होते. त्याला वाटले अजूनही ती नाहीच म्हणेल. पण जोशी काका-काकूंचा उल्लेख एकून संध्याची नजर थोडी बदलली असं अशोकला वाटलं. तिने अशोककडे क्षणभर बघितले आणि मग "बरं" म्हणून मान हलवून ती आतल्या खोलीत गेली.

संध्या लगेच बाहेर पडायला तयार झाली याचं अशोकला खूप आश्चर्य वाटलं. पण तो काहीच बोलला नाही. ती त्याच्याबरोबर येते आहे याचाच त्याला खूप आनंद झाला होता. संध्या पाच मिनिटात बाहेर आली. तिने कपडे बदलले होते. साधा पण बरा ड्रेस घातला होता आणि केस देखील विंचरले होते. ती दरवाज्याच्या दिशेने गेली तसा अशोक देखील निघाला. एकवार घरात मागे वळून बघून तो हलकसं हसला आणि बाहेर पडला.

दोघे घराच्या आवारातून बाहेर पडले आणि रस्त्याला लागले. जोशी काकांचं घर उजवीकडे होतं. अशोक जाणून बुजून डावीकडे वळला. तो जोशिकाकांच्या बाजूला न वळलेला बघून संध्याने नजर उचलून त्याच्याकडे प्रश्नार्थक नजरेने बघितलं. त्यावर तिचा हात हातात घेत तो म्हणाला,"किती दिवसांनी तू बाहेर पडायला तयार आली आहेस. चल न, थोडं चालत जाऊ. अगदी हाकेच्या अंतरावरच तर समुद्र आहे. तुला आवडतं न समुद्राच्या वाळूत बसायला?" संध्याने मान खाली घाताली. पण ती काहीच बोलली नाही. शांतपणे ती चालत राहिली अशोकबरोबर. दोघे समुद्राजवळ पोहोचले. तिने समुद्राकडे बघितलं आणि ती स्थब्द झाली. अशोकला त्याच्या हातातली तिच्या हाताची पकड घट्ट झालेली जाणवली. त्याने तिच्या हातावर थोपटले. एका बाजूला अजून काही लोक होते. बहुतेक सहज समुद्रावर फिरायला आलेले. उगाच त्यांच्यासमोर काही व्हायला नको म्हणून अशोक स्वस्थ उभा राहिला. पण तो डोळ्याच्या कोपऱ्यातून संध्याकडे बघत होता. थेट बघणं मात्र टाळत होता. ती शांत होती. काहीच बोलत नव्हती. दोघे तसेच समुद्रापासून लांब... जेमतेम वळूला पाय लागतील असे उभे होते काहीही न बोलता. थोड्या वेळाने ती मागे वळली; तसा तो तिच्याबरोबर मागे वळला. दोघे घरी आले. तिचा चेहेरा खूपच दमलेला वाटत होता. घरात येताच तिने सोफ्यावर तिच आंग झोकून दिलं. अशोक तिच्या बाजूला बसला आणि तिला थोपटलं. ती तशीच डोळे मिटून पडून राहिली.

"बाबू, दमलीस? थांब हं पाणी आणतो." तो म्हणाला आणि आत स्वयंपाकघरात गेला. स्वतः ग्लासभर पाणी प्यायला आणि संध्यासाठी म्हणून घेऊन आला. ती तशीच सोफ्यावर पडून होती. तिने एक हात डोळ्यांवर ठेवला होता आणि तिचा दुसरा हात तिच्या पोटावर होता. श्वासाबरोबर संथपणे वर-खाली होणाऱ्या तिच्या हातावरून अशोकच्या लक्षात आले की संध्याला झोप लागली आहे. मग त्याने तिला उठवले नाही. एकतर ती इथे आल्यापासून पहिल्यांदाच घराबाहेर पडायला तयार झाली होती. त्यात तो तिला समुद्रावर घेऊन गेला होता. ती बहुतेक म्हणूनच खूप दमली होती असं त्याला वाटलं. त्यामुळे तिला तसंच झोपू देऊन तो स्वयंपाकघराकडे वळला. त्याने शांतपणे आवाज होऊ न देता खिचडी टाकली. बाहेरच्या खोलीचा दिवा देखील लावला नाही. हळूच आपली bag स्वयंपाकघरात घेऊन गेला. खिचडी होईपर्यंत तो ऑफिसचं काम करत बसला. खिचडी झाली तशी परत एकदा त्याने बाहेर डोकावून बघितलं. संध्या अजूनही शांतपणे झोपलेली होती. त्याने एकदा खांदे उडवले आणि तिला जाग येणार नाही इतक्या हळुवारपणे स्वतःला खिचडी वाढून घेऊन खाऊन घेतलं. स्वयंपाकघर आवरून घेतलं. टेबलावर एक लहानशी चिठ्ठी ठेवली,'संध्याराणी, खिचडी तयार आहे. उठलीस की गरम करून खाऊन घे. मला माहित आहे तू मला उठवणार नाहीस. पण एकटं वाटलं तर जरूर हाक मार. अशु' चिट्टी पटकन दिसेल अशी ठेवून तो झोपायला गेला.

सकाळी अशोकला थोडी उशिराच जाग आली. त्याने घड्याळात बघितलं तर नऊ वाजायला आले होते. तो पटकन उठला. संध्या बहुतेक अंघोळीला गेली होती. त्याने पटकन स्वतःसाठी चहा करून घेतला आणि पटकन संपवला. तो आतल्या खोलीत गेला तर संध्या आरशापुढे उभं राहून तिचे ओले केस पुसत होती. तिचा नाजूक शेलाटा बांधा मोहक वाटत होता. अशोकला वाटलं आज दांडी मारावी ऑफिसला. पण मग बॉसचा चेहेरा डोळ्यासमोर आला आणि तो पटकन अंघोळीला पळाला. तो तयार होऊन बाहेरच्या खोलीत आला. संध्या बहुतेक त्याचा डबा करण्यात गुंतली होती. अशोकला मात्र खूपच उशीर झाला होता. त्यामुळे तिला हाक मारून तो डबा नको म्हणून सांगणार होता. तेवढ्यात त्याच लक्ष जोशी काकांच्या बाजूला उघडणाऱ्या खिडकीकडे गेलं. खिडकी उघडी होती आणि वाऱ्यामुळे खिडकीचा पडदा उडत होता. तो खिडकीजवळ गेला आणि हळूच पडद्याआडून त्याने जोशी काकांच्या घराकडे बघितलं. जोशी काकू झोपाळ्या जवळ उभं राहून खिडकीकडेच बघत होत्या असा अशोकला भास झाला. आपण दिसणार नाही याची काळजी घेत अशोकने पडदा सारून घेतला आणि संध्याला 'येतो ग राणी'; अस म्हणत घराचा दरवाजा ओढून घेऊन तो घाईघाईने घराबाहेर पडला.

खर तर ऑफिसला जाण्यासाठी अशोकला उजवीकडे वळायला हव होतं. पण त्याबाजूनी गेलो तर जोशी काका किंवा काकू हाक मारतील आणि गप्पा मारायला लागतील आणि अजून उशीर होईल असा विचार करून तो डावीकडे वळला आणि पटपट चालायला लागला.

***

जोशी काकूंनी काकांना हाक मारली. काका मागच्या अंगणात पारिजातकाची फुलं गोळा करत होते. त्यांना अलीकडे कमी ऐकायला यायचं. त्यात ते अनेकदा मुद्दामच ऐकण्याच यंत्र काढून खिशात ठेवत असत. त्यामुळे काकूंनी मारलेली हाक त्यांना ऐकू आली नाही. तशी वैतागत काकू मागच्या दारी गेल्या आणि जरा मोठ्याने म्हणाल्या,"अहो ऐकलत का?" काकांनी ऐकायचं यंत्र कानात अडकवत काकूंना विचारलं,"काही म्हणालीस का? मी यंत्र काढून ठेवलं होत." कपाळाला हात लावत काकू म्हणल्या,"हो अहो. मी म्हणत होते की त्या अशोकला एकदा संध्याला घेऊन जेवायला बोलावूया का? तो शेजारी येऊन महिना होऊन गेला; पण अजून त्याच्या बायकोची आणि माझी भेट झाली नाही." काकांनी एकदा काकूंकडे बघितलं आणि परत खाली बसून पारिजातक गोळा करत ते म्हणाले,"अग, अशोकने काय सांगितलं ते आठवतं आहे ना? मग काय घाई आहे तुला? तो म्हणाला आहे नं; आणेल तो संध्याला आपल्याला भेटवायला. मग थांब की तोवर." त्यावर खाली ओट्याच्या पायरीवर बसत काकू म्हणल्या,"माझी थांबायला हरकत नाही हो. पण काळजी वाटते त्या पोरीची. जागेत बदल झाला तर जुन्या गोष्टी विसरेल म्हणून हा तिला घेऊन आला तर खरा इकडे. पण दिवसभर हा ऑफिसमध्ये आणि ती बिचारी मुलगी घरात एकटी. बरं नाही वाटत."

काकूंचा अस्वस्थपणा बघून काका त्यांच्याजवळ जाऊन बसले आणि म्हणाले,"खरं आहे तुझं. पण तू कमी प्रयत्न केलेस का? दोन-तिन वेळा जाऊन आलीस ना तो ऑफिसला गेल्यावर त्यांच्या घरी. पण ती मुलगी दारच नाही उघडत तर तू आणि मी काय करणार? बरं! तिला हाक मारावी तर आपल्या बाजूची खिडकी कायम बंद असते. कधीतरी अशोकच काय तो दिसतो त्या खिडकीत." काकांच्या म्हणण्याला दुजोरा देत काकू म्हणल्या,"हो नं. काल माझ लक्ष गेलं तर नेमकी उघडी होती खिडकी. कोणीतरी पडद्याच्या आडून इथे बघतं आहे अस वाटलं. बहुतेक तिच असेल; अशोकची संध्या! म्हणून तिला हाक देखील मारली मी. पण उत्तर काही आलं नाही तिच्याकडून." काका होकारार्थी मान हलवत काकूंना म्हणाले,"हो. काल अशोक ऑफिस वरून येत असताना भेटला तेव्हा मी त्याला म्हंटल की तुझी संध्या खिडकीत होती आणि काकूने हाक मारली म्हणून. पण तिने उत्तर दिलं नाही." त्यावर कपाळाला आठ्या घालत काकू म्हणल्या,"अरेच्या! कधी भेटला अशोक तुम्हाला? बरं ते जाऊ दे. काय म्हणाला तो त्यावर?" उठून घरात जात काका म्हणाले," काय म्हणणार तो बिचारा? म्हणाला बोलतो तिच्याशी. आणि गेला." काकांच्या मागोमाग उठत काकू म्हणल्या,"खरच ग बाई बिचारा. अजून काय? तरी सगळं निभावून नेतो आहे हो!"

काकूंकडे कामाला येणारी काशी आज थोडी उशिरा आली. काका जेवण आटोपून वामकुक्षी घेत पडले होते. काकू स्वयंपाकघरातलं आवरून काशीचीच वाट बघत झोपाळ्यावर बसल्या होत्या. अधून मधून त्या वळून अशोकच्या घराच्या खिडकीकडे वळून बघत होत्या. आज खिडकीचा पडदा नीट सारलेला होता. पण तरीही त्याच्या आडून अशोकची संध्या आपल्याकडे बघते आहे की काय अस काकूंना वाटत होत. काशी फाटक उघडून आत आली तशी काकू झोपाळ्यावरून उठत तिला म्हणल्या,"का ग काशे इतका उशीर केलास आज? कधीची वाट बघते आहे तुझी. पार दामले आहे. कधी एकदा आडवी होते असं झालं आहे." त्यावर भराभर भांडी उचलून मागल्या दारी जात काशी म्हणाली,"काकू नवीन काम धरलं हाय नव्ह.तित थोडा येळ झाला. तुमी पडायचंत की. म्या आवरून जाताना हाक दिली असती." तिच्या मागे जात काकूंनी तिला विचारलं,"नवं काम कुठे धरलंस ग बाई? हे शेजारच्या घरी की काय?" त्यावर तोंड वाकड करत काशी म्हणाली,"न्हाई... पार पलीकडच्या अंगाला हाय. कोनी हापिसर आलाय त्येच्या बायकून बोलावलं हुत. काकू, तुमी म्हनला म्हनून म्या शेजारच्या सायबास्नी दोन येळा जाऊन इच्चारलं कामाला येऊ का? तर त्ये म्हन्ल नकू. माझं म्या करीन. चार खनाच तर घर हाय." काशीने बोलता बोलता भांडी घासायला सुरवात केली होती.

एक स्टूल ओढून घेऊन तिच्या जवळ बसत काकूंनी तिला विचरलं,"घरी गेली होतीस नं दोन वेळा?" भांडी घासण्यात मग्न काशीने काकूंकडे न बघताच उत्तर दिल,"व्हय काकू." आवाज खाली आणत काकूंनी काशीला विचारलं,"त्या अशोकच्या बायकोला बघितलस का ग तू? कशी दिसते ती?" हातातलं काम थांबवून काशीने क्षणभर विचार केला आणि मग परत कामाला सुरवात करत म्हणाली,"म्या न्हाई बघितली तिला. ती आतमंदी हुती बहुत्येक. भाऊ आत जाऊन बोलून आले जनु. काय बाय आवाज आलं बोलल्याच भाईर मला. पन मंग भाईर यिऊन म्हन्ले तू नग येउस. आमी दोघच्या दोघ हाउत तर आमचं आमी करू. तर म्या म्हन्ल जोशी काका आन काकूबी दोघच हाईत. तरी म्याच करती सार काम. त भाऊ म्हन्ल आमी तरणी लोकं हाओत. मंग म्या काय सांगनार? म्या बरं म्हन्ल. आन निघाली. तस दुसऱ्यांदा म्या जानारच न्हवती. पन तुमी म्ह्न्लासा की ती आजारी बाईमानुस हाय म्हनून मुद्दाम भाऊ नसतांना ग्येली. म्हन्ल थ्येट त्या बाईंशी बोलीन. किती येळ दार वाजवत हुती म्या. आतून गानी लावल्याचा आवाज येत हुता. पन बाईनी दार न्हाई उघडलं." काशीच बोलणं एकून काकू विचारात पडल्या. त्यांना विचरात पडलेलं बघून काशी म्हणाली,"काकू परत नगा हो जायला सांगू. म्या न्हाई जायची. हाईत ती कामं बरा पैका द्येतात मला. उगा कोनाच्या माग काम द्या म्हनून लागायला मला न्हाई आवडत." त्यावर तिच्याकडे एकवार बघून काकू तिथून उठल्या आणि आत जाऊन पडल्या.

क्रमशः


Friday, November 22, 2019

स्टुडियो अपार्टमेंट


आई-वडिलांच्या मनाविरुद्ध हट्टाने हे स्टुडीयो अपार्टमेंट शेवटी घेतलंच. वर्षभर इथे राहाते आहे भाड्याने. आता अगदी आपलसं वाटतं. स्टुडीओ अपार्टमेंट ही इमारत या गल्लीमधील शेवटून दुसरी; शेजारी एक बंगला आहे. तिथे कोणीच राहत नाही. दिवसभर माळी मामा आणि वॉचमन असतात. त्यांच्या समोरची दोन माजली इमारत पण बहुतेक रिकामीच आहे. माझ्यासारखं दुसऱ्या मजल्यावर कोणीतरी रहातं. पण बहुतेक सतत प्रवास वगैरे करत असेल. क्वचितच दिवा दिसतो त्या बाल्कनीत.... ते ही जेम-तेम संध्याकाळी. मग सगळच शांत.
आई आली होती समजावायला. "विकत कशाला घेतेस? भाड्याने राहा. नोकरी बदललीस तर उगाच पैसे अडकतील. त्यात मोठी असली तरी एकच खोली. काय हा वेडेपणा! उद्या लग्न झालं की काय करणार आहेस?" लग्न हा विषय तर ती पदोपदी काढते. मला तर त्यावर बोलायचं देखील नाही. म्हणून मग मी एकूणच तिच्याकडे दुर्लक्ष केलं. "इथून ऑफिस देखील किती जवळ आहे. फुल्ल फर्निश आणि खिशाला परवडतो आहे..." अशी कारणं देत हट्टाने घेतली ही जागा.

कमाल आहे. इतके दिवस हा दिवा त्रास नव्हता देत. हे काय अचानक. तो दुसरा मजलावाला! त्याच्या बाल्कनीचा दिवा बंद न करताच गेला वाटतं टूरवर.

"माळीमामा, तो त्या बाल्कनीमधला दिवा चालूच आहे गेल्या दोन रात्री. झोपले की बरोब्बर माझ्या तोंडावर उजेड पडतो."

"रात्रभर दिवा चालू असतो तिथला?"

"हो!"

"ताई बंद आहे दिवा. थोडं मागे या आणि वर बघा बघू."

"अरेच्या! खरच की. आला वाटत तो टूरवाला. बरं झाालं. गेल्या दोन रात्री जाम त्रास झाला मला त्या उजेडाचा. चला! येते मी."

"ताई, आज सोनचाफा नको?"

"अय्या आहे? हवाच मग!"

अरेच्या मामा सकाळी म्हणाले दिवा बंद आहे. पण आता चालूच आहे. बहुतेक आत्ता लावला असेल. रात्री बंद होईल. झालाच पाहिजे. अगदी तोंडावर येतो उजेड. टॉर्चने मुद्दाम माझ्याच तोंडावर मारल्यासारखा.

अरे बारा वाजून गेले. अजूनही दिवा चालूच? कमाल आहे. या खोलीत दुसरी जागा देखील नाही की मी पलंगाची जागा बदलेन. उद्या जाऊन सांगिन तो जो कोणी आहे त्याला.

"मामा, अहो काल देखील रात्रभर दिवा चालू होता. कोण राहात हो त्या घरात? मी हे घर घेतलं त्यावेळी ते मालक काहीतरी सांगत होते त्या घराबद्दल. पण आता माझ्या लक्षात नाही."

"ताई तुम्ही भाड्याने राहाता ना?"

"नाही हो मामा. म्हणजे भाड्याने राहात होते. पण हे घर इतकं आवडलं की घेऊन टाकलं आत्ता काही दिवसांपूर्वी. माझ्या ऑफिस पासून जवळ आणि माझ्या बजेटमध्ये होत म्हणून."

"ताई, मला बोलला नाहीत!"

आता यांना का बर मी सांगावं की मी हे घर घेतलं? जरा नीट बोललं की जास्तच करतात हे लोक. म्हणे मला बोलला नाहीत! त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करून निघालेच मी. आज घरी जाताना त्या दुसरा मजलावाल्याला मुद्दाम जाऊन सांगणार आहे; दिवा बंद कर म्हणून.

अरेच्या! एकूण घरातले सगळेच दिवे बंद आहेत. नाहीये वाटत तो. नशीब माझं!

हे काय? अचानक आत्ता दिवा लागला? किती वाजलेत? रात्रीचे दोन! काय फालतूपणा आहे!!

"................ ओय.......... अहो! शुक शुक! ओSSS....... तुमच्या बाल्कनीचा दिवा बंद करा हो. गेले काही दिवस खूप त्रास होतो आहे मला."

आयला! रात्रीच्या शांततेत पार दुसऱ्या गल्लीपर्यंत माझा आवाज गेला असेल. पण या माणसाला ऐकायला जात नाहीये. उद्या सकाळी ऑफिसला जायच्या अगोदर त्या घरी जाणारच मी.

"अरे ताई कुठे जाता आहात?"

"अहो मामा, आता मला वाटत मुद्दाम मला त्रास व्हावा म्हणून ते जे कोणी आहेत ते दिवा लावतात. वेळी-अवेळी. आत्ता जाऊन सांगणार आहे मी त्यांना."

"नको ताई. त्यापेक्षा तुम्ही जागा बदला."

"जागा बदलू? म्हणजे? अहो एकुलती एक खोली आहे. इतकी जागाच नाही की पलंग दुसरीकडे सरकवू शकेन."

"अहो ताई, मी पलंगाची जागा नाही म्हणत. तुम्ही जा इथून."

"मामा.................. हे अतिच होतं आहे बर का! अहो फुल फर्निश घर आणि इथे मध्य वस्तीत. तरीही शांत आणि माझ्या ऑफिस पासून इतकं जवळ. इतक्या वाजवी किमतीत मिळालं. तुम्ही सरळ सांगता जा म्हणून? कमाल करता हं."

"ताई............ मी साधा माळी आहे. लहान तोंडी मोठा घास वाटेल तुम्हाला. पण ऐका माझं."

"छे! तुमच्याशी बोलत बसले आणि उशीर झाला. संध्याकाळी जाऊन सांगीन. जाते मी."

"ताई........ जाते म्हणू नाही. येते म्हणावं."

डोक्यात जातो आहे तो माळी आता. नवीन राहायला आले त्याच्या दुसऱ्या दिवशी त्या बंगल्यातला सोनचाफा बघून खुश झाले. त्याला म्हंटल; मला सोनचाफा आवडतो; तर लगेच म्हणाला रोज देईन तुम्हाला. मग इथल्या तिथल्या गप्पा झाल्या... अधून मधून काहीतरी सामान आणायला मदत करायला लागला म्हणून मी पण मामा म्हणायला लागले. पण आता हे अतिच झालं. म्हणे निघून जा घर सोडून. हा कोण लागतो माझा की हक्काने घर सोडा म्हणाला? मूर्ख नुसता! आता बोलणारच नाही त्याच्याशी.

फारच उशीर झाला आज घरी यायला. खूप दामले आहे. आता नाही जात त्या घरी.....

हे भगवान!! गेल्या कित्येक रात्री शांत झोप नाही लागत त्या दिव्यामुळे. परत आज चालू आहे. सकाळ-बिकाळची वाट नाही बघणार आहे मी. आत्ताच जाऊन बोलणार आहे. काय समजतो काय स्वतःला? मनात आलं की दिवा लावतो. बरं, बाल्कनीमध्ये तर एकदाही दिसला नाही.

अरे तरातरा निघाले आणि बहुतेक किल्ल्या विसरले. पण ते सगळ नंतर. आत्ता या क्षणी त्या घरात जाऊन त्या माणसाची हजेरी घेणार आहे चांगली आणि त्या दिव्याची तर वाट लावणार आहे मी.....................................
****
............."अहो! शुक शुक! गेले दोन दिवस मी तुम्हाला या बंगल्याच्या बागेची काळजी घेताना बघते आहे."

"नमस्कार ताई! मी या बंगल्याचा माळी आहे. तुम्ही?"

"या बाजूच्या इमारतीतल्या त्या पहिल्या मजल्यावरचा स्टुडिओ अपार्टमेंट भाड्याने घेतला आहे मी. मामा, मला सोनचाफा आवडतो. देता का एखादं फुल?"

"अरे घ्या ना ताई. रोज देईन. नाहीतरी झाडावर सुकून जाणार."

"धन्यवाद मामा."

"......................ताई!"

"काय मामा?"

"एक सांगू?"

"बोला ना!"

"भाड्याने राहा. विकत नका घेऊ ते घर."

"अरेच्या! का मामा?"

"असंच! मागच्यावेळी सांगायचं राहून गेलं होतं. म्हणून............"

आगाऊ आहे हा माळी! जरा मामा म्हणून काय म्हंटल... जास्तच बोलायला लागला. खरतर कित्ती आवडलं आहे हे स्टुडीओ अपार्टमेंट मला.........................

Friday, November 15, 2019

मस्तानीचं मनोगत

मस्तानीचं मनोगत



नुकतीच 'राऊ' कादंबरी परत एकदा वाचून संपवली. खरं तर या विषयावर अनेकांनी अनेकदा लिहिलं आहे. पेशवेकाळाबद्दल अनेक प्रकारच्या चर्चा झाल्या आहेत. त्यात अलीकडेच बाजीराव-मस्तानी सिनेमा येऊन गेला होता. त्यावेळी तर पेशवे... मराठा साम्राज्य... त्या काळातील विवाहेतर प्रेम संबंध... बेबंद स्वभावाचे बाजीराव पेशवे... त्यांच्यावर जान कुर्बान करणारी मस्तानी... या सगळ्यावर खूप खुप उहापोह झालाच होता. पण म्हणूनच जरा वेळ मिळाला आणि परत एकदा राऊ कादंबरी हातात घेतली होती. या कादंबरीमधले वेगवेगळे भावनिक बंध मला दरवेळी वेगवेगळ्या प्रकारे भिडतात. यावेळी ही कादंबरी वाचताना त्यातील एक प्रसंग मनाला स्पर्शून गेला; काहीसा टोचला!

मस्तानीला आप्पा (पेशव्यांचे धाकटे बंधू) अचानक एक दिवस 'पुणे सोडून जा'; सांगतात आणि बाजीराव पेशव्यांचा निरोपही न घेता मस्तानी बुंदेलखंडाला रवाना होते. ही बातमी समजताच बाजीराव पेशवे दोन दिवसांची अविरत घोडदौड करत तिला गाठतात. त्यावेळचा हा प्रसंग. मी एकट्या मस्तानीच्या शब्दात मांडण्याचा अल्पसा प्रयत्न केला आहे. एकीकडे राऊ तिच्यासाठी आले हा झालेला आनंद; दमलेल्या राऊंबद्दल वाटणारी काळजी आणि त्याचवेळी पुण्यात उडालेल्या गदरोळाची जाणीव... तिच्या अस्तित्वामुळे निर्माण झालेला तिढा आणि हट्टी राऊ हे भावनांचे कल्लोळ मस्तानीच्या मनात घोंगावत असतील. मात्र त्याचवेळी नसलेल्या माहेरच्या; त्या बुंदेलखंडाच्या वाटेवरून दोन दिवस प्रवास करताना तिच्या स्त्रीमनाला काय आणि किती टोचण्या लागून राहिल्या असतील. सोबत लहानगा समशेरबहाद्दर आणि आयुष्याचं फरफरणारं सुकाणूशिवायचं जाहाज... या सर्वच भावनांची सरमिसळ लिहायचा प्रयत्न इथे केला आहे.

केवळ आणि केवळ राऊ कादंबरीच्या प्रेमाखातर आणि या प्रसंगातून मस्तानीचा एक वेगळा पैलू मांडता येईल अस वाटून....

**********

राऊ... राऊ तुम्ही आलात? या यत्किंचित कंचनीसाठी? पाउस-वादळी वारा यामुळे इथवरचा प्रवास करण्यास या दासीला दोन दिवस लागले. तोच प्रवास आपण काही प्रहरात पूर्ण केलात... ओह राऊ! ये क्या हें? अरे, आप तो पसिनेसे भिग गये हो! सार शरीर थकलेल दिसतंय. कुठ माझा शोध करीत आलात राऊ? राऊ एकटे धावत इतक्या दूर येतील ही या दासीला कल्पना नव्हती. आता मात्र काही न बोलता दमलेल्या राऊंनी विश्रांती घ्यावी. माझ्या या राहुटीत जे काही असेल ते स्वीकारावं एवढीच विनंती आहे. (राऊ मात्र ताठपणे एकाजागी उभे आहेत. ते कठीण चेहेऱ्याने आणि करड्या नजरेने मस्तानीकडे बघत असतात; जणू त्यांची नजर म्हणत असते 'मस्तानी तू परत चल';) तुमच्यावर मी जीव ओवाळून टाकला आहे माझ्या हृदयेश्वरा! पण परत पुण्याला चल असा हट्ट बरा नव्हे. राऊ पेशवे आहेत हे त्यांनी विसरू नये. एका कंचनीसाठी पेशवे पुण्याहून अखंडपणे इथपर्यंत दौडत आले, हे पुण्यात समजलं तर केवढा हाहाकार होईल. तिकडे पुण्यामध्ये शोधाशोध सुरु झाली असेल. राऊ इथे आले याची वर्दी तरी पुण्याला पाठवावी. मग आम्ही सांगूच आमची कर्मकहाणी.

राऊ आपण रागावू नये. ही दासी आपल्या मनानं पुण्यातून बाहेर पडली नाही. राऊंच्या सावलीत राहण्याची शपथ घेऊन पुरते चार प्रहरसुद्धा उलटले नाहीत, तोच मस्तानीवर हा प्रसंग आला. आम्ही खुशीनं पुणं सोडलं नाही. कोणी जबरदस्ती केली म्हणून का विचारता राऊ? त्यांचं नाव समजून देखील काय होणार आहे? या चौकशीची काही जरुरी आहे का? वाटल्यास असं समजावं की आम्ही आपल्या मनानंच बाहेर पडलो आहोत. आमच्यावर कुणीही जबरदस्ती केली नाही.( तिच्या या वाक्याने राऊंच्या नजरेत अंगार फुलतो. नाही नाही अशी मान हलवत नजर खाली वळवत मस्तानी म्हणते) राऊ नका अस भरीस पाडू आम्हाला. आम्हाला हुकुम झाला.... पण यापुढे अजून काहीही सांगण्याअगोदर आम्हाला एक वाचन मिळेल तर सांगू. मी नाव सांगेन पण त्यांना अभय मिळालं पाहिजे. आणि मग शब्द फिरवू देणार नाही आम्ही...(राऊंचा हात हातात घेऊन त्यावर प्रेमाने थोपटत मस्तानी बोलते) आप्पास्वामींच्या कारकुनानं सांगितलं की मस्तानीनं सूर्य उगवायच्या आत पुण्याची वेस ओलांडून बुंदेलखंडाच्या रोखानं निघून जावं. आप्पास्वामींनी आम्हाला हुकुम केला आणि आम्ही पुण्याच्या बाहेर पडलो. आम्हाला सक्त हुकुम होता की आम्ही कुणालाही काहीही न कळवता ताबडतोब पुण्याची वेस ओलांडून मार्गाला लागलं पाहिजे. सारी तयारी करूनच आम्हाला हुकुम दिलेले होते. (दोन क्षण शांतता. मस्तानी खुरमांडी बदलून पाय समोर घेते आणि गूढघ्यानवर हाताचा विळखा घालत म्हणते) राऊ... तुम्ही दिलेल्या वाचनाची आठवण आहे ना? आप्पास्वामींनी हुकुम दिला आणि मीही तो मानला. (राऊंची मुद्रा अत्यंत दुःखी होते. त्यांचं मन समजून घेणं त्यांच्या लहान बंधूंना मान्य नाही याचं दुःख त्यांच्या चेहेऱ्यावर दिसून येत आणि मस्तानीचं मन पिळवटून निघतंं.) राऊंनी दु:खी होऊ नये. ज्याचा इलाज माणसाच्या हातात नसतो त्याचं दु:ख करूनही उपयोग नसतो. आप्पास्वामींची मर्जी मोडायची नसेल तर मला पुण्यात राहता येत नाही. तुम्ही आलात खरे मला परत पुण्यात नेण्यासाठी परंतु आप्पास्वामींची आज्ञा नसतानासुद्धा आम्ही याव? त्यापरीस या चरणांशी एक विनंती आहे. मी पुण्यात राहाणं आता शहाणपणाचं होणार नाही. माझ्याबद्दल आता राऊंच्या हवेलीपर्यंत गवगवा झालेला आहे. छोटे समशेरबहाद्दरही यातून सुटलेले नाहीत. तेव्हा राऊंनी आता मला परत पुण्यास ठेवण्याचा हट्ट धरू नये. कारण मी पुण्यात परत येणं याचा आता अर्थ एकच आहे. लोक असं म्हणतील की राम-लक्ष्मणासारख्या या दोन भावांच्यात मस्तानिमुळे वितुष्ट आलं. या विषारी शब्दांनी लोक मला टोचून मारतील. राऊ! कुणी तोंडावर म्हंटल नाही तरी मनात म्हणतीलच. मनातले शब्द प्रत्यक्ष बोलण्यापेक्षाही जास्त जहरी असतात. तरीही राऊंच्या आज्ञेबाहेर ही दासी नाही.

(डोळ्यातून वाहणारी आसवं रोखण्याचा प्रयत्न करत मस्तानी पुढे बोलू लागते) एक सांगायचं होत राऊ... आम्हा बायकांना माहेरची वाट जिवाभावाच्या मैत्रिणीसारखी प्रिय असते. पण राऊ, त्या दिवशी पुण्याहून आम्ही माहेरच्या या वाटेला लागलो तेव्हा तीच वाट आम्हाला वैरिणीसारखी झाली. आमचं माहेर आता तुमच्यामध्येच आहे. ते वेगळ नाही. पण हा जन्म स्त्रीचा पडला. आम्ही दोन दिवस वाट चालत असताना मनात एक विचार आतून कसा डंख देत होता. साऱ्यांनी वाऱ्यावर सोडलं तरी स्त्रीला आपल्या माहेरची आशा असते. तो आसरा, ती सावली स्वप्नासारखी असली तरी त्या आधारावर कठीण प्रसंगातही सतीला दिवस काढता येतात. पण राऊ, ही वाट आमच्या माहेरची आहे अस फक्त म्हणायचं. कोण आहे आमचं तिथं? अस वाटत की, आपल्याला कुठतरी माहेर असावं. जेव्हा आयुष्यात पराभवाचा क्षण येईल किंवा परमेश्वराच्या मनात आपली ताटातूट अटळ असेल तर तेव्हा कुशीत दडायला कुठतरी माती असावी. लग्न झालेल्या बाईला माहेरकडून चोळी-बांगडी मिळते. आम्हा कलावंतीणीना कोण देणार ही चोळीबांगडी? कुणाच्या कुशीत मान खुपसून आम्ही मनातलं दु:ख सांगाव? इतक्या दूर, एकाकी वारा, वादळ, पावसात माझ्यासारख्या क्षुल्लक कंचनीसाठी राऊंच इथवर येणं झालं. माझी समजूत काढून इथून मला परत पुण्याला घेऊन जाणं होत आहे. राऊंना सोडून माहेरच्या दिशेन मी तुडवालेली वाट आता इथेच संपली आहे. आता हातात हात घालून परतीचा प्रवास पुण्यापर्यंत आपण जोडीनं करणार आहोत. ही वाट जिथ संपली तेच गाव चोळी-बांगडी म्हणून राऊ या मस्तानीला द्या. अर्थात मनात असेल तरच! आमचा कशासाठीच हट्ट नाही.

***********




Friday, November 8, 2019

तो आणि ती.............. श्रीकृष्ण!(भाग 12)(शेवटचा)



तो आणि ती................. श्रीकृष्ण!

"नारायणा............ विश्वेश्वरा............... जगद् उद्धारा .............. मोहना............... वासुदेवा.................. काय करून बसलो मी हे? तुमच्या चक्रवर्ती पावलाला मी ससा कसा समजू शकलो? या पापी हातांनी तुमच्या सुलक्षणी पावलाच्या अंगठ्याला तीर मारून जी जखम केली आहे ती मला निस्तरू दे देवेश्वरा............. नाहीतर माझा उभा जन्मच नव्हे तर माझ्या सहस्त्र पिढ्या कायम नरकात जातील. मला या शापातून मुक्त करा मोहेश्वरा!"

"धीराने घे जरा. तू व्याधी आहेस. या वनात तू शिकारीसाठी आलास आणि तुझ्या मतिला जे दिसले त्यादिशेने तू तुझ्या भात्यातील तीर सोडलास. यात तू कोणतेही पाप केलेले नाहीस. त्यामुळे असा व्याकूळ होऊ नकोस. बस इथे असा! या अतिप्रचंड वृक्षाखाली पहुडले असताना नकळत मी माझ्या जीवनाचा पट पाहात होतो; माझ्या मनातील भाव मी स्वतःलाच समजावत होतो.... आता तू आला आहेस तर बस माझ्या जवळ इथे.... आज मला माझे मन कोणाकडे तरी मोकळे करावे ही उर्मी दाटून आली होती; आणि तू समोर आलास. हादेखील एक कर्मयोग असावा... त्यामुळे पुढची चिंता करू नकोस....."

"तू तुझ्या कोणत्याही कृतीला दोष देऊ नकोस. कारण आपण आयुष्यात जे करत असतो त्यामागील कार्यकारण भाव अगोदरच ठरलेला असतो. नाहीतर माझा जन्म होताच क्षणी मातेच्या हृदयाला बिलगून तिच्या उष्ण प्रेमळ प्रेमरसाचा घोट न घेता तिच्यापासून नाळ तोडून घेत मला गोकुळात जावे लागले नसते. माझ्या अगोदरच्या सहा पुत्रांना माझ्या देवकी मातेने गमावले होते. तिच्या सातव्या पुत्राचा अंश रोहिणी मातेने स्वतःच्या उदरात धारण केल्याने तो पुत्र जरी वाचला होता; तरी देवकी मातेच्या हृदयातील पीडा मात्र तशीच होती. अशा परिस्थितीत माझा जन्म झाला. तिचे मातेचे हृदय कोणकोणत्या भावनिक आंदोलनांमधून गेले असेल याचा विचार देखील करणे पिता म्हणून माझ्या वसुदेव बाबांना शक्य झाले नव्हते. त्यावेळी त्यांनी केवळ कर्तव्य पूर्तीच्या भावेने मला गोकुळात नंद बाबांच्या घरी नेले आणि यशोदा मातेच्या कुशीत मी माझ्या जन्माचे पहिले रुदन केले. माझ्या त्या रुदनामध्ये देवकी मातेचा विरह लपला होता; मात्र तो कोणालाही लक्षात आला नाही; आणि आयुष्यभर मी तो कधी व्यक्त केला नाही.

प्रेमळ यशोदा मातेच्या प्रेमसायीने माखल्या पदराच्या आधाराने मोठे होत असताना अनेक असुरांना, राक्षसांना मी वधले.... त्यावेळच्या माझ्या त्या लीलांमुळे यशोदा मातेच्या कोमल स्त्रीमनाला भीतीच्या किती यातना मी दिल्या असतील या जाणीवेने माझे मन अनेकदा पोखरले गेले. मात्र त्यावेळी देखील प्रेमयोगापेक्षा कर्मयोग जास्त मोठा आहे; याची जाणीव खोल हृदयात सतत तेवत होती.

माझ्याहून वयाने मोठ्या असणाऱ्या राधेने माझ्यावर जीव ओवाळून टाकला. मी देखील तिच्यावर मनापासून प्रेम केले. किंबहुना राधेवरील माझ्या प्रेमभावनांचा पुनरानुभव मला आयुष्यात कधी झाला नाही. तिने माझ्या प्रेमाखातर तिचे भावजीवन त्यागले आणि तरीदेखील लोकार्थाने तिने तिचे जीवन एका सर्वसामान्य स्त्रीप्रमाणे कंठले. मी गोकुळ सोडताना ती माझ्या रथासमोर येऊन उभी राहिली; त्यावेळी मी तिला केवळ शब्दांनी समजावले. तिने दिलेली वैजयंतीमाला स्वीकारताना ती आसुसून माझ्या नेत्रांकडे पाहात होती. तिला शेवटचे एकदा माझ्या नेत्रातील प्रेमभाव तिच्या हृदयात साठवायचे होते. मी मात्र तिच्याकडे नजर उचलून बघितले नाही. माझ्या नजरेतील घायाळ प्रेम पाहून तिने गोकुळ त्यजले असते; याची मला पूर्ण जाणीव होती; आणि त्याचवेळी गोकुळ सोडतानाच मला माझ्या पुढील आयुष्याच्या वाटचालीची जाणीव झाली होती. त्या आयुष्यात राधेसारख्या सात्विक प्रेमभाव जपणाऱ्या स्त्रीला स्थान नव्हते. त्यामुळे माझ्या मनातील भावना दूर सारत मी कठोरपणे तिच्याकडे पाहाणे टाळले. मात्र माझे ते वागणे आयुष्यभर माझ्याच मनात घर करून बसले.

आयुष्याच्या विविध वळणांवर अनेक स्त्रिया माझे जीवन स्पर्शून गेल्या. या स्त्रियांपैकी मन:निर्धाराचा मेरुमणी असणाऱ्या माझ्या कुंती अतेला कधी विसरू शकणार नाही. वयाच्या पौगंडावस्थेत केवळ उत्सुकतेपाई तिने एक खूप मोठा निर्णय घेतला. त्या निर्णयाचा बोजा तिने आयुष्यभर सहन केला. कर्ण तिचा प्रथम पुत्र असुनही ती कधीच त्याचा स्वीकार करू शकली नाही. शेवटी तिच्या पाच पुत्रांच्या आयुष्यासाठी तिला तिच्या या लोकोत्तर प्रथम पुत्राची आहुती त्या माहाभारतीय होमकुंडात द्यावी लागली. सर्व माहित असूनही त्या मातेला स्वमुखाने आपल्या पुत्राकडे त्याच्याच मृत्यूची मागणी करावी लागली..... काय म्हणावे आयुष्याच्या या खेळीला? तिला तिच्या त्या प्रथम पुत्राकडे जाण्याचा निर्णय घेण्यास मीच मदत केली होती.... कुंती आते हे मनात घोळवत असेल का?

जी परिस्थिती कुंती आतेची होती काहीशा फरकाने तीच परिस्थिती द्रौपदीची होती. कुंतीआतेने चार लोकोत्तर शक्तींपासून तशाच चार शक्ति पुत्रांना जन्म दिला.... तिच्या स्नुशेने; द्रौपदीने पंचपतींना वरून त्यासार्वांशी एकरूपतेने आयुष्यभर संसार केला. द्रौपदीला स्वयंवरामध्ये अर्जुनाने जिंकले होते.... त्यामुळे खरेतर तिने केवळ अर्जुनाची पत्नी होणे योग्य होते. मात्र कुंती मातेच्या मुखातून नकळत का होईना परंतु दिला गेलेला आदेश आणि द्रौपदीने तिच्या मागील जन्मात शिवाकडे मागितलेल्या वराची सांगता यामुळे तिला पाच पुरुषांसोबत लग्न करावे लागले. पांचाली असूनही ती पतिव्रता स्त्री कायम स्थिर बुद्धीने वावरली. तिचे क्षत्राणी तेज कायम तिच्या सोबत राहिले आणि तिची निर्णयक्षमता पांडवांचे बलस्थान. द्रौपदीच्या या सर्व गुणांमुळेच ती माझी प्रिय सखी राहिली आयुष्यभर....

माझ्या एकुलत्या एक भगिनीबद्दल काय सांगू? रूपवती, गुणवती अशी माझी सुभद्रा.. माझी प्रिय भद्रा.... तिच्या मनात अर्जुनाविषयीचे प्रेमभाव मीच जागवले. कारण तिच्या उदरी जन्म घेणारा तिचा आणि अर्जुनाचा पुत्र अभिमन्यू याच्या हातून त्यानंतरच्या भविष्यात एक मोठे कार्य होणे आवश्यक होते. यासर्वाची य:किंचित कल्पना नसलेली माझी भद्रा........ माझ्यावरच्या निस्सीम विश्वासावर तिने तिच्या आयुष्याची दोर माझ्या हाती सुपूर्द केली होती. भावबंधांचा विचार करायचे म्हंटले तर मी माझ्या या लहान भगिनीचा अपराधी आहे; असे मला वाटते. अभिमन्यूच्या वीर मरणाची वार्ता ज्यावेळी शिबिरात येऊन थडकली त्यावेळचा सुभद्रेने फोडलेला टाहो त्यानंतर कायमच माझ्या हृदयात गुंजत राहिला आहे. तिचे सांत्वन करताना माझे थरथरणारे हात आपल्या ओंजळीत घेऊन तिने त्यात स्वतःचा चेहेरा लपवला होता... जणू ती सांगत होती... दादा, सर्व जाणून देखील जर तू तुझ्या भद्रेला या दुःखात लोटले आहेस तर ते देखील मी तुझा आशीर्वाद म्हणून स्वीकारते.

हे आणि असे अनेक निर्णय मी आयुष्यात घेतले. ती काळाची गरज होती.... पुढील अनके आयुष्यांच्या सन्मार्गासाठी काही आयुष्यांचे बलिदान देण्याचा निर्णय घेण्यासाठीच तर माझा जन्म झाला.... हजारो वर्षानंतर देखील या महाभारतीय युद्धाचे दाखले देऊन अनेक महत्वाचे निर्णय वेळोवेळी घेतले जातील. त्यासाठी धर्म मार्ग आखून देणे आवश्यक होतेच. याच निर्णयांच्या शृंखलेतील काही निर्णय हे माझ्या स्वतःच्या जीवनात देखील महत्वाचे टप्पे ठरले..... सत्यभामेच्या वडिलांकडील स्यमंतक मणीरत्नाने माझ्या आयुष्यात जांबवती, सत्यभामा यांना आणले... तर मित्रविंदा, सत्या, लक्ष्मणा आणि भद्रा यांच्याशी विवाह ही युद्ध कालातील शक्तीकेंद्रांची असलेली आवश्यकता लक्षात घेऊन केलेली संधी होती. कालिंदीचे माझ्या आयुष्यातील आगमन ही तिच्या तपश्चर्येची सांगता होती. अर्थात मी पतीधर्म कधीच सोडला नाही.... याचे कारण देखील माझी प्रथम पत्नी.... आणि माझ्यावर निस्सीम प्रेम करत असूनही स्वत्व जपलेली माझी रुक्मिणी हे आहे..... तिच्या नेत्रातील माझ्या निर्णय क्षमतेवरील विश्वास आणि मी नात्यातील भावनिक गुंता सोडवत असताना तिचे माझ्या बरोबर खंबीरपणे असणे.... यामुळे मला कायम एक वेगळीच उर्जा प्राप्त होत राहिली.

माझ्या आयुष्यात अनेकविध स्त्री-पुरुष येऊन गेले. काही माझ्या हृदयातील भावबंधाने जोडले गेले; तर काही काळाची गरज म्हणून............. आज आयुष्याच्या या वळणावर हा कृष्णरूपी देह त्यागताना पुढील भविष्यासाठी एक योग्य आणि धर्मसंमत भविष्यकाळ निर्माण केला आहे हे समाधान माझ्या मनी वसते आहे. जरा व्याधा, तू अजिबात दु:ख करू नकोस. तुझे इथे असणे हेच सिद्ध करते आहे की माझे अवतार कार्य इथे संपते आहे........... कालात् तस्मैsनम:!!!"


( समाप्त)

Friday, November 1, 2019

तो आणि ती........ रुक्मिणी!(भाग 11)




तो आणि ती................. रुक्मिणी!

"रुक्मिणी..... प्रिये...... आज या सागरकिनारी तुझा हात हातात घेऊन उभे असताना माझ्या मनात काही प्रश्न दाटून आले आहेत."

"स्वामी.... मला असे का वाटते आहे की आपल्या भावजीवनाबद्दल माझ्या प्रिय सवतींना, विशेष करून सत्यभामेला............ कुंती आतेला किंवा देवकी मातेला जे प्रश्न पडले तेच तुम्ही माझ्यासमोर मांडणार आहात; आणि तरीही तुमच्या मनातील भाव काहीतरी वेगळेच उत्तर देऊन जाणार आहेत."

"काय सांगतेस प्रिये... असे काय प्रश्न त्यांच्या मनात होते; की जे त्यांनी तुझ्याकडे मांडले मात्र माझ्याजवळ कधी त्याचा उल्लेख देखील केला नाही."

"यादवश्रेष्ठा, त्यांच्या मनातील प्रश्न हे जरी तुमच्या संबंधातील होते तरीही त्याची उत्तरे त्यांना माझ्याकडूनच हवी होती. कदाचित् माझ्या उत्तरातून त्या स्त्रीमनाचा शोध घेत असतील. भामेच्या मनात कायम एक प्रश्न राहिला की आम्हा अष्ट पत्नींवर तुम्ही मनापासून प्रेम केलेत... तरीही तुमच्या आयुष्यातील प्रेयसीचे स्थान राधेलाच मिळाले. असे का? आर्य, एकदा कुंती आतेंशी हितगुज करताना त्यांच्या स्नुषेचा; द्रौपदीचा; विषय निघाला असता त्यांनी मला विचारले होते; 'रुक्मिणी, तू माझ्या श्रीकृष्णाची प्रथम प्रिय पत्नी... तुझ्यावर त्याने मनापासून प्रेम केले. कोणाचीही तमा न बाळगता केवळ तुझ्या एका हाकेवर तुझे हरण करून तुला मानाने द्वारकानगरीत आणले. मला खात्री आहे की तो तुझ्याजवळ त्याच्या मनातील सर्व भाव मोकळे करीत असेल. परंतु तरीही ज्या-ज्या वेळी तो द्रौपदीबद्दल बोलतो; त्याप्रत्येक वेळी तो तिचा उल्लेख सखी द्रौपदी असाच करतो......... तू प्रिय पत्नी असूनही तो द्रौपदीला सखी मानतो याचे तुला वैषम्य नाही का ग वाटत?' यादवश्रेष्ठा, प्रत्यक्ष तुमच्या देवकी मातेने देखील मला एकदा प्रश्न केला होता की माझ्यानंतर आलेल्या तुमच्या सप्त पत्नींचे स्वागत मी कसे करू शकले? त्या सर्वांनी आपणहून मला त्यांच्या थोरल्या भगिनीचे स्थान दिले.... इतके प्रेम मी त्यांना कसे देऊ शकले?........."

"रुक्मिणी.... हे अगदी खरे आहे की माझ्या मनात देखील आज हेच प्रश्न आहेत. मला खात्री आहे या सर्वाना तू योग्य ते उत्तर दिलेच असशील. आज मला देखील समजून घ्यायचे आहे तुझ्या मनातील भाव.... सांग प्रिय पत्नी.... तू काय उत्तर दिलेस या सर्वाना?"

"यदुकुलभूषणा, मी जे काही उत्तर देणार आहे; ते तुम्हाला माहित आहे याची मला खात्री आहे. तरीदेखील तुमची इच्छाच आहे तर ऐका.......... ही समोर दूरवर पसरलेली धरती, हा जणू अंत नसणारा सागर, तुमच्या नील कायेप्रमाणेच नील रंगाने व्यापलेले हे अवकाश.... तुमच्या उत्तनियाला उडवणारा हा वायू आणि आता परतीच्या वाटेकडे लागलेले ते सूर्यकिरण...... ही पंच माहाभूते! ही पंचमाहाभूते एकमेकांशिवाय अधुरी आहेत. स्वामी...... तुमचं आणि माझं नात देखील या पंचमहाभूतांप्रमाणे अत्यंत गहिरं, खोल आणि आत्मीय आहे. मात्र या किनाऱ्याने ज्याप्रमाणे धरतीला सागरापासून वेगळे केले आहे; त्या क्षितीजरेषेने सागर आणि अवकाशाचे अस्तित्व दुभंगवले आहे; सूर्यकिरणांनी त्यांच्या उष्ण स्पर्शाने त्यांचे अस्तित्व आपल्या पर्यंत पोहोचवले आहे आणि वायुने न दिसताही आपले स्वत्व जाणवून दिला आहे; त्याचप्रमाणे मी तुमच्या-माझ्या या नात्याच्या मोहमयी रेशीम बंधनात असून देखील माझ्यात उरलेच आहे..... हे अंशत: असलेले स्वतंत्र अस्तित्व मी आयुष्यभर उराशी सांभाळले आहे; हे असे का हा प्रश्न मला कायम सतावत आला आहे. परंतु म्हणूनच कदाचित् मला राधेच्या प्रेयसी असण्याचे दु:ख झाले नाही..... द्रौपदीच्या सखी असण्याचे वैषम्य वाटले नाही; किंवा माझ्या प्रिय सवतींबद्दल कधी दुजाभाव मनात आला नाही. मनमोहना, हे एकरुपतेतले द्वैत मला आयुष्यभर जाणवले; मात्र ते कोडे कधीच उलगडले नाही; आणि मला खात्री आहे की आज इथे या सागरकिनारी तुम्ही मला काही विचारण्यासाठी आणेलेले नसून माझ्या मनातील या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी आणले आहे."

"रुक्मिणी, माझ्या प्रिय पत्नी.......... अगदी नेमके ओळखले आहेस. मला आयुष्यभर तुझे हे स्वत्व जपणेच तर मोहवत आले आहे. आजवर माझ्या बाललीलांमुळे किंवा पुढील आयुष्यातील प्रासंगिक निर्णयांमुळे झालेल्या चमत्कारात्म्क कृतींमुळे माझ्या आयुष्यातील सर्व स्त्री-पुरुष सर्वस्वाने माझ्यात सामावून गेले आणि मला पुजू लागले. मात्र माझी प्रिय राधा.... सखी द्रौपदी आणि तू... केवळ तुम्ही तिघींनी माझ्या अस्तिवाचा भाग असूनही आपले स्वत्व जपलेत. प्रिये, माझ्या आयुष्यातील मी घेतलेल्या निर्णयांमधील कार्यकारणभाव समजून त्यायोगे आपल्या आयुष्यातील योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता निर्माण करणे मला कायम भावले. ही क्षमता केवळ राधेमध्ये, द्रौपदीमध्ये आणि सुलक्षणे तुझ्यामध्ये मी पाहिली. मात्र अलीकडे मला हे जाणवू लागले होते की तुझे हे स्वत्व जपणे तुला अस्वस्थ करते आहे. म्हणूनच मी तुला इथे आणले. तुझे म्हणणे अगदी योग्य आहे. या पंचमहाभूतांप्रमाणे एकमेकात सामावून देखील स्वत्व जपणे हेच खरे आयुष्य जगणे आहे. ते तुला कळले आहे...... त्यामुळे इतरांच्या माझ्यात सामावण्याच्या भावनेचा मी आदर करीत असलो तरी तुमच्या 'स्वत्वाचा' मी हृदयापासून स्वीकार केला आहे हे जाणून घे."

"श्री......... तुम्ही माझ्या मनीचे भाव जाणलेत आणि आयुष्याच्या या उत्तरार्धात मला ऋणमुक्त केलेत... याहून जास्त मी काय मागावे?.............. चलावे....... अस्त घटिका जवळ आली आहे."

----------------------